12/15/2019 - يكشنبه 24 آذر 1398

تجدیدحیات بافت‌های فرسودة شهری به کمک سرمایة اجتماعی (نمونة موردی: چهارچوب طراحی شهری محلة شمیران‌ نو در منطقة 4 تهران)

1395/10/5 240 پایان نامه-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه پایان‌نامه

دانشجو: فاطمه ستوده علم‌باز

اساتید راهنما: دکتر کورش گل‌کار، دکتر پرویز پیران

استاد مشاور: مهندس عباس شعیبی

مقطع تحصیلی/ رشته/ گرایش: کارشناسی ارشد/ شهرسازی/ ـــــــــ

دانشگاه/ دانشکده: دانشگاه شهید بهشتی/ دانشکده معماری و شهرسازی

سال تحصیلی: 88 ـ1387

خلاصه پژوهش

اغلب شهرهای بزرگ ایران، در دهه‌های اخیر، با مشکلی به نام نوسازی بافت‌های فرسوده مواجه بوده‌اند؛ که ریشه در توسعۀ برون‌زا، رشد شتابان جمعیت و شهرنشینی و مهاجرت‌های گسترده از روستا به شهر دارد. مدیریت شهری، طی دهۀ گذشته، تلاش‌های فراوانی برای نوسازی بافت‌های فرسوده کرده و هزینه‌های هنگفتی پرداخته است؛ اما به علت نبود توجه کافی و لازم در بعد اجتماعی ویژگی جوامع انسانی، در ارایۀ راه‌کارها ناموفق عمل کرده است. اغلب ساکنان بافت‌های فرسوده، در برابر فروش، تخریب و تجمیع خانه‌های خود مقاومت می‌کنند، و در نتیجه، اغلب طرح‌ها با مشکلات و موانع عمده روبه‌رو می‌شوند. در صورت تداوم رویۀ کنونی و نشناختن علل مقاومت ساکنان و همراهی نکردن شهروندان در نوسازی، هزینه، زمان و انرژی فراوانی از دست خواهد رفت. عموم مردم بر این باورند که سرمایۀ اجتماعی می‌تواند بسیاری از این قبیل مشکلات را در جامعه حل کند؛ زیرا این سرمایه، در میان افراد جامعه، فواید زیادی از جمله تحرک اجتماعی، رشد اقتصادی، برتری سیاسی، توسعۀ همه‌جانبه و ارتقای زندگی انسان دارد. هنگامی که حیات و رونق شهری در محدوده‌ای از شهر به هر علتی دچار افول شود، بافت شهری آن محدوده، در روند فرسودگی قرار می‌گیرد. این پدیده(فرسودگی) در بافت‌های شهری، بر کالبد بافت و همچنین فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی آن اثرگذار است. بنابراین، نگرش و رویکردی که طراحان شهری در خصوص بافت‌های فرسوده اتخاذ می‌کنند، یکی از عوامل اثرگذار بر کاهش یا افزایش سرمایۀ اجتماعی در یک جامعه است. از طرف دیگر، سرمایۀ اجتماعی، معیار سنجش میزان تحقق‌پذیری و موفقیت پروژه‌های شهری‌ست.

نمونة ارزیابی‌شده در این پایان‌نامه، محلۀ شمیران نو واقع در منطقۀ 4 شهرداری تهران است. شکل‌گیری غیررسمی این محله، با مشکلات متعددی مواجه بوده است. برای مثال، اواسط دهۀ 50، شهرداری برای تخریب خانه‌های ساخته‌شده در شمیران نو، با بولدزر با اهالی درگیر شد، و با تخریب برخی از خانه‌ها، چندین زن و کودک کشته شدند. این کار، حملۀ متقابل اهالی به پاسگاه و شهرداری محل و به آتش کشیدن و تخریب اموال دولتی را در پی داشت. سرعت رشد و شکل‌گیری محله به گونه‌ای بود که در کمتر از 10 سال تا اواخر دهۀ 1350، تمام سطح محدوده ساخته شد. این محله که یک سکونتگاه غیررسمی‌ست، ترکیبی از تصرف خزندۀ زمین و تقسیم خصوصی زمین است. درگیری و کشمکش‌های شدید اهالی با شهرداری، نه‌تنها باعث نشد که ساخت و سازهای بی‌سند و بی‌جواز متوقف شود، بلکه این محدوده چون جزیره‌ای خارج از محدودۀ قوانین شهری، به حیات خود ادامه داد و دیواری از بی‌اعتمادی بین ساکنان و مسئولان شهری شکل گرفت. با گذر زمان، فرسودگی در محلۀ شمیران نو شدت یافت. اگرچه با وقوع انقلاب و رویکرد ویژۀ مسئولان در خصوص قشر ضعیف جامعه، تا حدی موقعیت شهری شمیران نو تثبیت شد، تغییر خاصی در وضعیت اجتماعی و کالبدی محله ‌ایجاد نشد.

وضعیت محله اکنون به گونه‌ای‌ست که از محلات فرسودۀ منطقة 4 به شمار می‌رود که به رغم وجود ناهنجاری‌های اجتماعی، کیفیت کم مسکن، کوچه‌های باریک و زیرساخت‌های نامناسب، به علت کم بودن هزینه‌های زندگی نسبت به محلات هم‌جوار، قرارگیری در موقعیت ارتباطی خوب و برخورداری از آب و هوای مطلوب و نهرهای قدیم و درختان چنار، هرساله جمعیت بیشتری را در خود جای می‌دهد. وجود میزانی از سرمایۀ اجتماعی سنتی در میان ساکنان(کمک‌های مالی و هم‌یاری)، باعث کاهش برخی از مشکلات شده است. همچنین این محله به رغم اوضاع نامناسب کالبدی و حضور گستردۀ ماشین، از سرزندگی نسبتاً خوبی برخوردار است و دیدها و چشم‌اندازهای متنوع و بدیعی دارد که تا کنون مورد توجه مسئولان قرار نگرفته است. با توجه به روندهای موجود و ادامۀ بدون کنترل آن یا مداخله، فرسودگی این محله در آینده‌ای نه چندان دور، به علت توانایی مالی بسیار کم، ناآگاهی و نشناختن ضوابط و قوانین مشوق نوسازی و کاهش شدید سرمایة اجتماعی افزایش می‌یابد.

بنابراین، با توجه به ویژگی سرمایۀ اجتماعی در این محله، پیشنهادهایی بدین شرح در راستای تجدید حیات این بافت ارایه شده است: 1ـ ایجاد نهادهای اجتماعی محله‌ای و کمک گرفتن از شورایاری محله؛  2ـ استفاده از فرآیند مشارکت‌محور؛  3ـ به کارگیری تکنیک‌های جلب مشارکت ساکنان؛ 4ـ به کارگیری مستقیم ساکنان در پروژه‌های گوناگون فرهنگی، اجتماعی، عمرانی و زیرساختی.