08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

بررسی ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های موجود در به‌سازی بافت تاریخی (مطالعۀ موردی: گذر امام‌زاده یحیی و بازارچة نواب)

1395/10/5 228 پایان نامه-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه پایان‌نامه

دانشجو: لیلا شهبازی

اساتید راهنما: دکتر پیروز حناچی، دکتر حامد مظاهریان

مقطع تحصیلی/ رشته/ گرایش: کارشناسی ارشد/ مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی/ ـــــــــ

دانشگاه/ دانشکده: دانشگاه تهران/ پردیس هنرهای زیبا/ دانشکده معماری

سال تحصیلی: 90ـ1389

خلاصه پژوهش

بافت تاریخی و نظام شکل‌گیری آن، به مثابه موجودیتی که در طول تاریخ واجد حیاتی استکمالی بوده، نیازمند اوضاع خاصی برای تداوم حیات خود است. هستۀ تاریخی شهرها، اندک اندک عملکرد اقتصادی ـ اجتماعی خود را از دست می‌دهند، و در پی آن، با جای‌گزین شدن ساکنانی با ویژگی‌های اقتصادی ـ اجتماعی متفاوت، معضلات آن هم نمود بیشتری می‌کند؛ به طوری که امروز دیگر تلاش و انگیزه‌ای برای نوسازی و به‌سازی دیده نمی‌شود؛ در صورتی که در گذشته‌ای نه چندان دور، یکی از مهم‌ترین و مناسب‌ترین نواحی شهر برای سکونت شناخته می‌شد.

شناسایی ارزش‌های نهفتة فرهنگی و اجتماعی در بافت‌های تاریخی و تلاش برای تبلور این ارزش‌ها در ساختار کالبدی بافت امروزی، نخستین گام برای حفظ و احیای این بافت‌هاست. احیای نوسازی بافت‌های تاریخی شهرها و محلات قدیم، اکنون در پیش روی بسیاری از کشورهای رو به پیش‌رفت جهان قرار گرفته تا بتوانند شهرهایی سرزنده، پرشور و بانشاط بسازند. محله‌های قدیم از این طریق دوباره به مکان‌هایی جذاب و خواستنی بدل می‌شوند که در آن می‌توان سرمایه‌گذاری، زندگی و تفریح کرد؛ هدفی که دست‌رسی به آن ایجاب می‌کند بر بستری از اقدامات گذشته و ارزیابی نقاط ضعف و قوت آن‌ها و شناخت ظرفیت‌ها و پتانسیل‌ها و محدودیت‌های پیش رو در به‌سازی بافت تاریخی بر اساس آگاهی مناسب از وضع اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی زندگی ساکنان این بافت‌ها، برنامه‌ای جامع در فرآیند اجتماعی و تعامل با شهروندان که منطبق بر واقعیات است، تدوین شود. دست‌یابی به احیای موفقیت‌آمیز، به شناخت و بهره‌گیری از امتیازها و موقعیت‌های موجود در محله، شهر، منطقه و کشور نیاز دارد، و از سویی، جلب و جذب سرمایه‌های خُرد عمومی، همکاری بخش خصوصی و حمایت بخش دولتی، در گرو اتخاذ راه‌کارها و روش‌های مشارکتی بر اساس تیپولوژی کالبدی، اقتصادی و اجتماعی بافت‌های تاریخی‌ست.

شناخت ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، مدیریتیِ موجود در اقدامات به‌سازی، نوسازی و بازسازی در گذر امام‌زاده یحیی و بازارچۀ نواب، و بررسی محدودیت‌ها و چالش هایی که بر سر راه به‌سازی این بافت تاریخی وجود دارد، موضوع این پژوهش است. گذر امام‌زاده یحیی و بازارچۀ نواب، در هستۀ مرکزی شهر تهران قرار دارد و عناصر مهم شهری از جمله امام‌زاده یحیی، سرای کاظمی، مسجد معمارباشی، حمام نواب، بازارچۀ نواب و مرکز محلۀ باغ پسته بک را در خود جای داده است. با گذشت زمان و تغییر شیوۀ زندگی، شماری از این عناصر، اهمیت و کارکرد خود را از دست داده و دچار اضمحلال شده‌اند. این مسئله تا حدی موجب فرسودگی کالبدی، اجتماعی و اقتصادی گذر، و بروز مشکلاتی بهداشتی، کارکردی، دست‌رسی و تأسیساتی و تجهیزاتی شده است.

بنابراین، با توجه به نتایج ارزیابی پرسش‌نامه‌ای از بافت مورد مطالعه، مشخص شد که حدود 89درصد مردم، به طرح‌های اجرایی از جمله ساخت و سازهای جدید بدبین هستند و منافع مجریان طرح را از منافع خود جدا می‌دانند. در نهایت مشخص شد که اجرای طرح‌های تفصیلی و جدید در بافت‌های تاریخی از جمله گذر امام‌زاده یحیی، نتایج مثبتی نداشته است؛ زیرا برخورد این طرح‌ها با فضاهای تاریخی، صرفاً کمّی و کلی‌گرا بوده است؛ در حالی که در مورد بافت‌های تاریخی نمی‌توان با ضوابط ثابت و از پیش تعیین‌شده وارد بافت شد و در آن مداخله کرد؛ بلکه لازم است مطالعات موردی و ویژه‌ای در مورد هر منطقه و بخش این بافت صورت گیرد و ضوابط بر مبنای چنین مطالعاتی تعیین شود.

با توجه به این‌که محلۀ امام‌زاده یحیی دارای دانه‌های ارزشمند تاریخی‌ست که بخشی از خاطرۀ جمعی و مشترک مردم را تشکیل می‌دهد، هنگام طراحی این گذر باید به این نکته توجه داشت که مسئلۀ اصلی، حفظ هویت محله است تا این گذر همچنان در ذهن ساکنان و اهالی محله با ساختار فضایی خاص بر جای بماند. این محله، هم‌اکنون با فرسودگی کالبدی جداره‌ها و ازدحام و تداخل حرکت پیاده و سواره روبه‌روست. از سوی دیگر، تغییر اجتماعی بافت محله و افزایش افراد معتاد و مهاجر به محله و همچنین تبدیل خانه‌های مسکونی به انبار، این محله را تهدید می‌کند.

پس با توجه به این‌که هدف نهایی از نوسازی این بافت، احیای این محلۀ قدیم و هدایت آن به سوی سرزندگی بر اساس ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های موجود در محل است، راه‌کارهایی برای کاهش مشکلات اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی، کالبدی، کارکردی و دست‌رسی پیشنهاد شده است.