08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

برنامه ریزی مراکز اسکان موقت در بافتهای فرسودة شهری در شرایط پس از وقوع بحران (نمونة موردی: منطقة 16 تهران)

1395/10/5 231 پایان نامه-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه پایان‌نامه

دانشجو: حمیدرضا خدابخش

استاد راهنما: دکتر هاشم داداش‌پور

استاد مشاور: دکتر مجتبی رفیعیان

مقطع تحصیلی/ رشته/ گرایش: کارشناسی ارشد/ شهرسازی/ برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای

دانشگاه/ دانشکده: دانشگاه تربیت مدرس/ دانشکده هنر و معماری

سال تحصیلی: 90ـ1389

خلاصه پژوهش

 اسکان موقت، یکی از متداول‌ترین شیوه‌های تأمین مسکن افراد بی‌خان‌ومان به حساب می‌آید که در چرخۀ تأمین سرپناه پس از سانحه، بلافاصله پس از تأمین سرپناه اضطراری و پیش از عملیات بازسازی مطرح می‌شود. این شیوه از سکونت، گرچه در یک برهۀ خاص مطرح می‌شود و با گذر زمان، کارکرد اصلی خود را از دست می‌دهد، فرآیند مکان‌گزینی برای آن، با توجه به مفهوم عام مسکن(پاسخگویی به مهم‌ترین نیازهای انسان نظیر تأمین سرپناه، خلوت، امنیت، آرامش روحی و مکانی و غیره) بسیار حایز اهمیت است.

در این پایان‌نامه، منطقۀ 16 تهران ارزیابی شده است. این منطقه، تا اوایل قرن اخیر، جزء اراضی کشاورزی در پیرامون شهر بوده است. تا این زمان، این محدوده، محل استقرار چندین کورۀ آجرپزی و چند آبادی کوچک نظیر علی‌آباد، نازی‌آباد و بخشی‌آباد بوده؛ که بعدها، این آبادی‌ها، نطفۀ اصلی شکل‌گیری محلاتی نظیر علی‌آباد، نازی‌آباد و یاخچی‌آباد شده‌اند.

هم‌زمان با توسعۀ شهر به سمت جنوب، به‌تدریج هسته‌های فعالیتی و سکونتی جدیدی در این محدوده ایجاد شده‌اند. در طی این دوره، گسترش بافت به تکنیک نحوی بوده که در سال 1359، این منطقه، یکی از مناطق 20گانۀ شهرداری تهران شد. مطالعات صورت‌گرفته نشان می‌دهد که تحولات کالبدی در این منطقه، متأثر از سیاست‌های جمعیت‌پذیری کشور و شهر تهران در دهۀ 80 سال اخیر بوده است؛ به طوری که بیشتر به سکونت‌دهی جمعیت توجه شده است تا کیفیت سکونت ساکنان.

بررسی موقعیت گسل‌های تهدیدکنندۀ شهر تهران نشان می‌دهد که محدودۀ منطقۀ 16، در خطر مستقیم 3 گسل عمدۀ مشا ـ فشم، شمال تهران و جنوب ری قرار دارد. گسل جنوب ری، در صورت فعال شدن، بیشترین درصد تهدید را برای این منطقه دارد.

با توجه به وضعیت زمین‌شناسی و زمین‌ساخت، خصوصیات جمعیتی و وضعیت کاربری های موجود در سطح منطقة 16، در صورت بروز زمین‌لرزه و ایجاد فعالیت لرزه‌خیزی در هر یک از گسل‌ها، این منطقه  با درجۀ آسیب‌پذیری و آسیب‌رسانی زیادی مواجه است و چنانچه فعالیت‌های ثانویه که در ارتباط کامل با زمین‌لرزه است، در نظر گرفته شوند، شمار افراد و خانوارهای متأثر از این سانحه، بسیار فراتر از حد تصور خواهد بود. بررسی‌های صورت‌گرفته، نشان‌دهندۀ این است که در ایده‌آل‌ترین وضع ممکن، با وقوع زلزلة ناشی از فعال شدن گسل مشا، 14.6درصد از ساختمان‌های منطقه تخریب می‌شود، و در بحرانی‌ترین حالت ممکن که مربوط به فعال شدن گسل ری است، بیش از 77.2درصد از ساختمان‌های مسکونی منطقه تخریب و سکونت‌ناپذیر می‌شود.

بنابراین، با توجه به موقعیت لرزه‌خیزی این منطقه، 24 شاخص اثرگذار بر مکان‌یابی سایت‌های اسکان موقت در سطح منطقة 16 آزمایش شد. برای این منظور، ابتدا روابط میان شاخص‌ها با استفاده از روش DEMATEL ارزیابی شد، و بدین ترتیب، از میان 576 رابطۀ ممکن، 268 رابطه شناسایی شد. سپس با استفاده از فرآیند تحلیل شبکه‌ای(ANP)، میزان ضرایب اهمیت شاخص‌ها سنجیده شد. نتایج به‌کارگیری این مدل نشان می‌دهد که 5 شاخص میزان سرانۀ خدماتی موجود، قیمت زمین، کاربری وضع موجود، دست‌رسی به مراکز درمانی، و محل سکونت، از بیشترین اهمیت در مکان‌یابی سایت‌های اسکان موقت برخوردار است و شاخص‌های مجاورت با حریم معابر، دوری از صنایع آلاینده، حریم شبکۀ گاز و برق، و دوری از مراکز جمع‌آوری و دفع زباله، از کمترین میزان اهمیت در میان 24 شاخص بررسی‌شده هستند. سپس با مکانی نمودن شاخص‌ها و اعمال ضرایب اهمیت شاخص‌ها از طریق عملیات ضرب عددی و جمع هم‌پوشانی لایه‌ها، مرجح‌ترین مکان‌ها شناسایی شد. بدین ترتیب، دو بوستان بعثت و بهمن، بهترین مکان برای استقرار سایت‌های اسکان موقت معرفی شد.