08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

تحلیل الگوی توسعة شهر تهران و امکان‌سنجی توسعۀ درون‌زا (به وسیلۀ احیای بافت فرسوده) برای حفظ سرمایه های طبیعی شهر

1395/10/5 204 پایان نامه-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه پایان‌نامه

دانشجو: شیوا غضنفری نجف‌آبادی

استاد راهنما: دکتر اسماعیل صالحی

مقطع تحصیلی/ رشته/ گرایش: کارشناسی ارشد/ مدیریت و برنامه‌ریزی آموزش محیط‌زیست/ ـــــــــ

دانشگاه/ دانشکده: دانشگاه تهران/ دانشکده محیط‌زیست

سال تحصیلی: 91ـ1390

خلاصه پژوهش

شهرنشینی، هم‌اکنون یک روند رو به رشد در همۀ جهان است. این روند، به‌خصوص در کشورهای در حال توسعه، سرعت هشداردهنده‌ای دارد که خود باعث رشد شهرهای جهان، هم از لحاظ وسعت و هم از لحاظ جمعیت، شده است. همگام با تغییرات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و فناوری‌های جدید، بافت‌های شهری، با تغییر شکل و شالوده مواجه شدند. این توسعة شهرها، فرآیندی پویا و مداوم است که در طی آن، محدوده‌های فیزیکی شهر و فضاهای کالبدی آن، در جهات عمودی و افقی از حیث کمّی افزایش، و از حیث کیفی تغییر می‌یابد، و اگر این روند سریع و بی‌برنامه باشد، به ترکیب فیزیکی مناسبی از فضاهای شهری نخواهد انجامید. بنابراین، این مسئله، سیستم‌های شهری را با مشکلات متعددی مواجه خواهد کرد.

در اکثر شهرهای امروزی کشور می‌توان ردپایی از وقایع و نیز دوره‌های تاریخی آن‌ها را مشاهده کرد. محله‌ها و بافت‌های یک شهر، از امکانات و عوامل رشد مساوی در طول زمان برخوردار نبوده و نیستند، و همین امر، سبب به وجود آمدن تفاوت‌های آشکار در سیمای شهرها شده است؛ در حالی‌که شهر پایدار و توسعه‌یافته، شهری‌ست که در حین رشد، توسعه و ایجاد فضاهای جدید، ارتباطی منطقی و منسجم بین فضاهای جدید و قدیم برقرار کرده، یکپارچگی و هویت شهر را حفظ و تقویت کند. از میان آثار مهمی که رشد بی‌رویۀ شهرها در پی توسعۀ حومه نشینی به وجود آورده است، می‌توان از اسراف در استفاده از زمین، نبود تسهیلات و وسایل شهری کافی، ناپیوستگی حومۀ شهر، و در نتیجه، افزودن بر مشکلات شهری نام برد.

الگوی رشد شهرها در کشورها، از تنوع زیادی برخوردار است؛ اما فرآیند رشد، یک فرآیند دوگانة گسترش بیرونی و رشد فیزیکی سریع یا رشد درونی و سازمان‌دهی مجدد است. رشد درون‌زا، به صورت درون‌ریزی جمعیت و الگوی شهر فشرده نمایان می‌شود. توسعة درون‌زای شهری، در مقابل پراکنده‌رویی شهری طرح می‌شود.

در دهه‌های اخیر، شهرهای ایران، به‌خصوص شهرهای بزرگ مانند تهران، به تکنیک نحوی بی‌سابقه گسترش یافته‌اند. این گسترش کالبدی یا انفجار کالبدی، در بسیاری از موارد، بیش از انفجار جمعیتی بوده است؛ یعنی نسبت افزایش سطح، بیش از نسبت افزایش جمعیت است. شهر تهران به مثابه پایتخت کشور، مراحل رشد و توسعۀ خود را بسیار سریع‌تر از آهنگ طبیعی طی کرده است؛ همچنان‌ که به رغم رشد سریع جمعیتی، مساحت و وسعت این شهر نیز از رشد سریعی برخوردار بوده، و این موضوع، منجر به ایجاد آثار نامطلوب زیست‌محیطی در شهر و اطراف و حومه شده است؛ به گونه‌ای که آثار نامطلوبی بر محیط زیست شهری و به‌ویژه زمین‌های کشاورزی و مراتع اطراف شهر بر جای گذاشته است. بنابراین، توسعۀ درون‌زا برای تهران پیشنهاد می‌شود.

توسعۀ درون‌زا، یکی از سیاست‌های سه‌گانۀ توسعۀ شهری‌ست که در کنار دو سیاست توسعۀ شهری متصل یا پیوسته(ایجاد شهرک‌های متصل به شهر در محدودۀ رسمی شهر) و سیاست توسعۀ شهری منفصل یا ناپیوسته(ایجاد شهرک‌های جدید با فاصله از شهر مادر) طرح می‌شود و در مناطقی اجرا می‌شود که یکپارچگی و انسجام خود را از دست داده و در حال فروپاشی و متلاشی شدن است.

این پایان‌نامه که با هدف تحلیل الگوی توسعۀ شهر و بررسی میزان آثار توسعۀ شهر تهران بر زمین‌های کشاورزی و مراتع اطراف شهر و امکان‌سنجی توسعۀ درون‌زا به وسیلۀ نوسازی بافت فرسوده به جای گسترش افقی  تدوین شده ، از روش‌های مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی طرح‌ها و گزارش‌های موجود در زمینۀ توسعۀ مناطق و کلان‌شهر تهران و اندازه‌گیری میزان تأثیر شهر بر زمین‌های کشاورزی، و در نهایت، امکان‌سنجی جای‌گزینی سیاست توسعۀ درون‌زا در مرکز شهر با نوسازی بافت فرسوده و استفاده از نظریات اساتید و کارشناسان بهره گرفته است.

مطالعات و یافته‌ها نشان می‌دهد که شهر تهران در ابتدا از رشدی کند و آرام برخوردار بوده، و در دوره‌های بعدی، با مهاجرت روستاییان به شهر و افزایش روند شهرنشینی، سرعت توسعۀ آن افزایش یافته است. توسعۀ شهر تهران، از نوع گسترش افقی و رشد پهناگر بوده، و این گسترش، بیشتر در مناطق حاشیه‌ای و حومۀ شهر اتفاق افتاده است. نتایج به‌دست‌آمده از اندازه‌گیری میزان توسعۀ شهر از سال 1364 تا 1388 نشان می‌دهد که در این مدت، نیمی از میزان زمین‌های کشاورزی و مراتع از بین رفته، و این در حالی‌ست که مساحت زمین‌های تحت توسعۀ شهری، تقریباً دو برابر شده است. در این حال، برای جلوگیری از تخریب بیشتر زمین‌های کشاورزی و مراتع، جای‌گزینی توسعۀ درون‌زا به جای گسترش افقی مؤثر است. مطالعات صورت‌گرفته، بیانگر این موضوع است که الگوی فعلی توسعۀ شهر، از نظر تأثیر بر محیط زیست، مناسب نیست و الگوی توسعۀ درون‌زا مناسب‌تر است. برای استقرار توسعۀ درون‌زا و افزایش ظرفیت‌پذیری مناطق شهری بهتر است از راه‌کارهای مناسب در کنار حل مشکلات اقتصادی ـ اجتماعی و کالبدی این مناطق استفاده شود تا با این کار، از توسعۀ شهر به اطراف و تخریب بیشتر زمین‌های کشاورزی مرغوب و مراتع جلوگیری شود.