08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

طراحی مشارکتی فضای شهری در بافت فرسوده، با تأکید بر نقش کودکان (مطالعة موردی: محلۀ ملت در منطقة 12 تهران)

1395/10/5 242 پایان نامه-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه پایان‌نامه

دانشجو: سارا هرزندی

استاد راهنما: دکتر علیرضا عندلیب

استاد مشاور: دکتر لعلا جهان‌شاهلو

مقطع تحصیلی/ رشته/ گرایش: کارشناسی ارشد/ طراحی شهری/ ـــــــــ

دانشگاه/ دانشکده: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران/ دانشکده معماری و شهرسازی

سال تحصیلی: 90 ـ 1389

خلاصه پژوهش

با توجه به این‌که از نظر بوم‌شناسی و نگرش‌های نظام‌مند، فضای اجتماعی و فضای طبیعی با یکدیگر در تداخل هستند، نبود پیوند درست بین کودک و طبیعت، بنا بر ساختارهای زیستی انسان، اثر خود را بر مناسبات و ارتباطات اجتماعی و خلق و خوی او باقی می‌گذارد.

امروزه، نیمی از کودکان جهان، در نواحی شهری زندگی می‌کنند و بیشترین موارد نقض حقوق آنان، مربوط به وضع زندگی آنان می‌شود. کودکانِ در سنین بیشتر نیز فرصت‌های محدودی برای دخیل شدن در جامعۀ خود می‌یابند. کودکان حق دارند در مسائل مربوط به خود که جزء دغدغه‌های آنان است، اظهار نظر کنند. هم‌اکنون پس از سال‌ها به این حقیقت دست یافته‌ایم که مشارکت کودکان در زندگی امروزی، امری لازم و سزاوار تعمق است. در این میان، کودکان ساکن بافت‌های فرسوده، بیشتر در معرض خطر هستند؛ این در حالی‌ست که بهره گرفتن از مشارکت آنان در روند فرآیند طراحی در نوسازی بافت‌ها، ضمن این‌که ما را با نیازهای حقیقی ساکنان بافت و به‌ویژه کودکان آشنا می‌کند، حس تعلق آنان به بافت را نیز افزایش می‌دهد، و بدین ترتیب، با یادگیری مهارت‌های ایجاد تغییر در محیط، شاهد نهادینگی روند نوسازی خواهیم بود.

این پایان‌نامه، با موضوع طراحی مشارکتی فضای شهری در بافت فرسوده و با بهره‌گیری از مشارکت کودکان تدوین شده است. محدودة مطالعة موردی، محلة ملت در منطقة 12 تهران است که بخشی از بافت فرسودۀ شهر تهران و دارای پتانسیل‌های اجتماعی و اقتصادی فراوانی‌ست که متأسفانه نادیده گرفته شده است.

منطقة 12 تهران با مساحت 16/91 کیلومتر مربع، در محدودۀ تهران مرکزی واقع شده و بیش از سه‌چهارم تهران ناصری را پوشش می‌دهد. 27درصد از سطح منطقه، بیش از 400 سال، و 73درصد از بافت، بیش از 200 سال قدمت دارد. به رغم این ارزش‌ها، بیش از یک‌سوم سطح منطقه، فرسوده محسوب می‌شود. به عبارت دیگر، مرکز تاریخی تهران، در معرض زوال و مخروبگی روزافزون است.

محلة ملت از شمال به خیابان جمهوری، از جنوب به خیابان امیرکبیر، از شرق به خیابان ملت، و از غرب به خیابان سعدی مشرف است. این محله، با مشکلاتی از قبیل بروز ناهنجاری‌های اجتماعیِ منتج از ضعف‌های فرهنگی و اقتصادی، ضعف محیط کالبدی و آثار مخرب آن بر رشد ذهنی و اجتماعی و عاطفی کودک، تهدید سلامت و امنیت و آیندة ساکنان بالاخص کودکان، تهدید حقوق شهروندی و تهدیدات سوانح و بلایای طبیعی روبه‌روست.

روش تحقیق استفاده‌شده، تحلیلی ـ توصیفی‌ست. پس از تبیین مسئله و تعیین اهداف تحقیق و تدقیق پرسش‌های تحقیق، مبانی نظری گردآوری شده و چارچوب نظری شکل گرفته است. مطالعات میدانی تحقیق نیز در راستای مشارکت کودکان اجرا و تحلیل شده، و با استفاده از نتایج به‌دست‌آمده، اصول طراحی مشارکتی فضای شهری با تأکید بر نقش کودکان آماده شده است. طراحی صورت‌گرفته در این پایان‌نامه، در جهت دست‌یابی به اهداف تحقیق، همانند فراهم آوردن زمینه‌ای برای توسعۀ پایدار و نهادینگی روند نوسازی بافت‌های فرسوده، شناخت دقیق نیازها و پرهیز از ارایة راه‌کارهای بدون بازخورد و اِعمال راه‌کارهای برگرفته از دیدگاه کودکان همراه با اعمال نظر طراح برای  دست یافتن به معیارهای مطلوب طراحی فضای شهری‌ست.

رویکرد مداخله در بافت فرسوده، محله‌محور و مشارکتی‌ست؛ البته نه صرفاً مشارکت مالی، بلکه دخیل کردن بیشینة ساکنان در روند طراحی. از جمله اقدامات انجام‌گرفته در طرح، این‌هاست: 1ـ افزایش میزان امنیت به‌ویژه برای کودکان به لحاظ رفت‌وآمد سواره و پیاده، آلودگی صوتی و هوا، دید و منظر، تماس با افراد مختلف، ابنیة کم‌دوام، فضای امدادرسانی در مواقع بحران، و غیره؛ 2ـ افزایش خدمات و اصلاح سرانه‌های فضای سبز، فرهنگی و تفریحی و غیره برای تمام بلوک‌های مسکونی؛ 3ـ افزایش سرزندگی محله از طریق  احیای خاطرات جمعی، قرارگیری کاربری‌های مختلط و فعال در شب در مرکز محلات و فضاهای باز و پیاده‌راه‌ها.

در انتها، سه آلترناتیو بدین قرار ارایه شده است: 1ـ اِعمال دیدگاههای کودکان؛ 2ـ ارتقای امنیت فضای شهری؛  3ـ ارتقای حس تعلق ساکنان، پس از ارزیابی آلترناتیوها با توجه به اصول مورد توجه در طراحی(حس تعلق،  سرزندگی، امنیت به‌ویژه برای کودکان، کاهش آلودگی هوا و صدا، دید و منظر، معابر و شبکه‌های دست‌رسی، خوانایی، حضور طبیعت‌، رونق فعالیت‌های شبانه). آلترناتیو سه، بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده؛ چراکه در آلترناتیو بهینه، از نقاط قوت آلترناتیو های 1 و 2 نیز بهره گرفته شده است.