08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

بررسی امکانپذیری به کارگیری برنامه‌ریزی ارتباطی در نمونۀ موردی محلۀ فرح‌زاد تهران

1395/10/5 182 پایان نامه-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه پایان‌نامه

دانشجو: امیر شفیعی

استاد راهنما: دکتر محمدحسین شریف­زادگان

مقطع تحصیلی/ رشته/ گرایش: کارشناسی ارشد/ برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای/ ـــــــــ

دانشگاه/ دانشکده: دانشگاه شهید بهشتی/ دانشکده معماری و شهرسازی

سال تحصیلی: 91ـ1390

خلاصه پژوهش

نزدیک به 60 سال از وارد شدن نظام مدون برنامه‌ریزی فضایی به ایران می­گذرد. نخستین برنامه‌ریزی شهرها با رویکرد ساده ـ جامع تحت عنوان «طرح جامع شهر» در سال 1345 تهیه شد؛ مصادف با هنگامی که این رویکرد در اروپا جای خود را به رویکردهای نوینی چون عقلانی جامع و سیستمی چرخه­ای می­داد. با گذشت این زمان طولانی، پژوهش­های متعدد در ایران نیز نمایانگر آن بودند که این برنامه­ها، نسبت به هزینه­هایی که در بر می­گرفتند، فایدۀ زیادی ندارند. درک این موضوع سبب شد تلاشی برای ارتقای نظام برنامه‌ریزی شهری در ایران پدید بیاید. بر این اساس بود که سعی شد برنامه­هایی با عناوین متنوع در ایران به کار بسته شود؛ برنامه­های شهری با عناوین طرح‌های جامع، طرح عمران شهر و حوزۀ نفوذ، طرح ساختاری ـ راه‌بردی، طرح راه‌برد توسعۀ شهر، و از این قبیل.

این برنامه­ها اگرچه دستاورد مناسبی داشتند، انتظارات را برآورده نکردند تا همچنان برنامه­های شهری، در قالب رویکرد ساده ـ جامع تهیه شوند. جست­وجو برای ارتقای فرآیند فرآوردۀ برنامه‌ریزی فضایی در ایران، در عرصۀ نظر و عمل هنوز به شدت ادامه دارد. این امر، نیاز به بررسی رویکرد و نوع متفاوتی از برنامه‌ریزی را علنی می­کند. از سوی دیگر، علت بنیادی کم­کارآمدی برنامه­های فضایی تاکنون را می‌توان در مسائل پایه­ای شهر و جامعه جست. به عبارت دیگر، نبود حقوق قانونمندی شهرنشینی، و از این راه، شکل نگرفتن شهر در ایران و تداوم تسلط نگاه از بالا به پایین در حکم­رانی و برنامه‌ریزی شهری در تاریخ ایران، شاید مهم‌ترینِ این علت­ها باشد. برنامه‌ریزی دوران پسامدرن و اعتقاد به تفاوت‌های فرهنگی و بومی، بیش از پیش معتقد است که برنامه‌ریزی و حکم­رانی شهری باید در یک فرآیند از پایین به بالا ایجاد و پیموده شود.

بر این اساس، این پایان‌نامه با بررسی نظریۀ ارتباطی در برنامه‌ریزی شهری به مثابه یک نظریۀ نوین، تلاش کرده که با به­کارگیری آن در سطح محلۀ فرح‌زاد واقع در منطقۀ 2 تهران، آثاری را که این نوع از برنامه‌ریزی در عرصۀ شهرنشینی و برنامه‌ریزی داشته، بررسی کند. بر اساس تحولات و گسترش کالبدی که این ناحیه داشته، الگوهای ساختمانی و ترافیکی گوناگونی را می‌توان در سطح محله مشاهده کرد.

به طور کلی، گسترش بافت فرح‌زاد را می‌توان همچون رشد درختی در نظر گرفت که محور اصلی فرح‌زاد و امام‌زاده داوود که در گذشته مسیر عبور کاروان‌های زیارتی بوده، بدنۀ این درخت، و راه­های دست‌رسی منشعب از این بدنۀ اصلی و انشعاباتش، چون شاخه­های آن است که به­ درونی­ترین نقاط بافت نفوذ کرده و فضاهای نیمه­عمومی و خصوصی را شکل داده است. هستۀ اصلی ده فرح‌زاد و باغ­های پایین دست آن در طول زمان، بافتی ارگانیک با هویت بومی به وجود آورده است؛ که از این جهت، این بافت را می‌توان تا حدی واجد ارزش بومی دانست.

در کنار این هستۀ قدیم، نواحی حاشیه­ای بسیاری در سال­های اخیر پدید آمده که به علت ساختار شبکه­ای و تکنیک نحوۀ تفکیک قطعات، از جمله بافت‌های خودرو با تراکم زیاد جمعیتی به شمار می­آیند. این نواحی که عمدتاً در شمال شرقی و حاشیۀ ده قدیم و در نزدیکی مسیل فرح‌زاد واقع شده‌اند، هیچ­گونه ارزش کالبدی و فرهنگی ندارند و مشکلات بسیاری را به وجود آورده و باعث شده­اند که این محله با در بر گیری مسائل متعددی چون اسکان غیررسمی، مسئلۀ مالکیت حقوقی و مهاجرپذیر بودن، در زمرۀ نواحی چالش­برانگیز برای نظام برنامه‌ریزی و مدیریت شهری به شمار آید. با توجه به این‌که شیوۀ برنامه‌ریزی ارتباطی، به تغییر نقش برنامه‌ریز از یک متخصص به یک مفسر و از یک حرفه­مند به یک تسهیلگر معطوف است که وظیفه دارد گروه­های دخیل و درگیر را کنار هم گرد آورد، زبان آن‌ها را برای هم ترجمه کند و با طی این فرآیند، چشم­انداز، راه‌برد، سیاست و پروگرام­های خاص محله را تولید کند، برای آغاز فرآیند برنامه‌ریزی ارتباطی که با حضور همۀ عوامل دخیل و طی جلسات و کارگاه­ها صورت می­پذیرد، به مطالعات و راه‌بردهای آغازینی نیاز است.

در محلۀ فرح‌زاد، بر اساس شناختی که از محله به دست آمد، عناصر دخیل و شبکه­های قدرت شناسایی شدند و بیانیۀ مشکلات محله ارایه شد. در نهایت، بر اساس بررسی‌ها و مطالعات صورت‌گرفته در این محله مشخص شد که این نوع برنامه‌ریزی، شیوه­ای­ست که نه­تنها مشکلی در این محله ایجاد نکرده، بلکه یک برنامه‌ریزی مؤثر و کارا به شمار می‌رود.