12/15/2019 - يكشنبه 24 آذر 1398

ارزیابی تاثیرات اجتماعی (SIA) احداث و بهره‌برداری از ایستگاه‌ مترو زمزم (قلعه مرغی سابق)در محلات همجوار (زمزم، جنوب بلورسازی و مقدم)

1394/5/22 372 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: مهندسین مشاور افریز

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

سال تهیه (زمان اتمام پژوهش): 1394

کلیدواژه‌ها:

ایستگاه مترو، توسعه حمل‌ونقل محور، نوسازی، دسترسی، اشتغال، کاربری اراضی، ترافیک، ارزش املاک

اهداف پژوهش

هدف کلی

  • شناخت نقش ایستگاه متروی زمزم در ارتقای کیفیت زندگی در محلات واقع در منطقه 17 تهران

اهداف خرد

  • ارزیابی دسترسی ایستگاه متروی زمزم برای ساکنان محلات مجاور
  • ارزیابی عملکرد اراضی پیرامون ایستگاه
  • ارزیابی نقش ایستگاه در اشتغال­زایی محدوده و ارتباط آن با سایر مناطق تهران
  • ارزیابی نقش ترافیکی ایستگاه در محدوده بلافصل و فراگیر
  • ارزیابی نقش ایستگاه در رشد اقتصادی املاک و اراضی
  • ارزیابی نقش ایستگاه در تمایل مردم به نوسازی

سؤالات پژوهش

سوال اصلی

·      آیا پیش بینی و احداث ایستگاه زمزم توانسته به ارتقای کیفیت زندگی در محدوده پیرامون خود کمک کند؟

سوالات فرعی

·      ایستگاه متروی زمزم از منظر دسترسی‌پذیری برای ساکنان محلات واقع در منطقه 17 دارای چه مزایا و چه معایبی است؟ دسترسی این ایستگاه برای گروه‌های مختلف جنسی و سنی ساکن در محله چگونه است؟

·      عملکرد ایستگاه در رابطه با سایر مسیرها (بزرگراه جوانه، خیابان شهید چراغی و ...) و سایر وسایل حمل و نقل شهری (اتوبوس، تاکسی، وسیله شخصی) چگونه است؟ آیا احداث ایستگاه در شیوۀ تردد و بارترافیکی منطقه تاثیرگذار بوده است؟

·      رابطه اراضی پیرامون ایستگاه با ایستگاه از نظر عملکردی چیست و نیازمند توسعه چه کاربری‌ها و عملکردهایی است؟

·      نقش ایستگاه در دسترسی نیروهای کاری و ساکنان خارج از منطقه 17 به این محدوده چگونه ارزیابی می‌شود؟ آیا وجود این ایستگاه باعث رشد فرصت کاری و حضور نیروهای فعال در محدوده شده است؟

·      آیا ایستگاه در ارزش املاک و ابنیه واقع در محدوده تاثیرگذار بوده است؟ با توجه به مطالعات میدانی دفتر خدمات نوسازی پیش از احداث ایستگاه زمزم، تمایل مردم به تجمیع و نوسازی نسبت به گذشته چه تغییری کرده است؟

 

روش و شیوه‌های پژوهش

·      روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است.  داده‌های پژوهش به دو صورت اسنادی و میدانی گردآوری شده اند. بدین ترتیب که برای سنجش شاخص‌هایی که ماهیت عینی دارند از داده‌های اسنادی و همچنین مشاهدات میدانی استفاده شده است و به منظور ارزیابی شاخص‌های ذهنی از پیمایش میدانی و مصاحبه فردی و گروهی بهره گرفته شده است. در مطالعات میدانی، روش‌ مشاهده و عکسبرداری،  مصاحبه فردی، برگزاری جلسات بحث گروهی و توزیع پرسشنامه بکار گرفته شده است. لازم به ذکر است که پرسشنامه میان ساکنان محلات و استفاده کنندگان مترو در ایستگاه توزیع شده، مصاحبه های فردی با کارشناسان و مدیران اجرایی انجام شده و دو جلسه بحث گروهی نیز با زنان شاغل در محله زمزم و نیز اعضای شورایاری این محله برگزار شده است. مقصود از توزیع پرسشنامه در پژوهش میدانی این بوده که یافته‌های بدست آمده از طریق تکنیک‌های کیفی (مصاحبه، جلسات بحث گروهی و مشاهده) با استفاده از «توزیع پرسشنامه» مورد آزمون قرار شود، تا میزان اعتبار و صحت نتایج قابل ارزیابی باشد. تعداد اعضای نمونۀ پرسشنامه بر اساس 29788 نفر جمعیت محلات مورد بررسی (زمزم، جنوب بلورسازی، مقدم)، با احتساب ضریب اطمینان 95 % ، 384 عدد محاسبه شده و در جریان پرسشگری 400 نفر مورد پرسش واقع شدند. توزیع پرسشنامه‌ها با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی میان محلات صورت گرفته است.

ساختار و چارچوب پژوهش

·      بخش یکم ـ کلیات پژوهش شامل: طرح مساله، سوالات، اهداف، ضرورت، پیشینه نظری و ... شناخت حوزه نفوذ (محدوده های بلافصل و فراگیر) از منظر داده های جمعیت شناختی، اقتصادی و کالبدی

·      بخش دوم- مباحث نظری: مرور مفاهیم و نظریات مرتبط با توسعه حمل و نقل محور- مرور نمونه‌ برنامه‌ها و تجربه‌های توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل (مترو) - تدوین معیارها و شاخص‌ها.

·      بخش سوم- تحلیل شرح کامل یافته های میدانی شامل نتایج پرسشنامه، متن مصاحبه های فردی و جلسات بحث گروهی- بررسی و تحلیل شاخص‌ها- ارائه راهکار

خلاصه پژوهش

پژوهش حاضر درباره ارزیابی تاثیر ایستگاه متروی زمزم بر کیفیت زندگی در محلات زمزم، بلورسازی و مقدم واقع در منطقه 17 تهران است. این ایستگاه در خط 3 متروی تهران واقع است. خط 3 یا خط «قائم-آزادگان» آخرین خطی است که در متروی تهران به بهره‌برداری رسیده است. عملیات ساخت بخش جنوبی این خط تا اتوبان آزادگان در سال 1386 آغاز شد و در نیمه اول سال 1393 افتتاح گردید. عمده محلات پیرامون ایستگاه های این خط، از محلات نیازمند نوسازی شهری هستند. من جمله محلات زمزم، بلورسازی و مقدم در بخش شرقی منطقه 17 که پیرامون ایستگاه زمزم قرار دارند. از این رو پژوهش حاضر در صدد پاسخ به این سوال است که احداث ایستگاه مترو، به عنوان یک زیرساخت شهری، چه نقشی در کیفیت محیط و در نتیجه رضایتمندی ساکنان داشته است. در این راستا ذیل پرسش اصلی،  سوالاتی درباره پیوند ایستگاه با محلات پیرامون از ابعاد مختلف دسترسی، ترافیک، توسعه اراضی پیرامون، رشد اقتصادی املاک و روند نوسازی مطرح شده است.

رویکرد نظری پژوهش حاضر نظریه توسعه حمل و نقل محور (TOD) است. در بخش مبحث نظری، اصول نظری و اجرایی توسعه حمل و نقل محور تشریح شده و نمونه‌هایی از تجارب عینی مورد بررسی قرار گرفته است؛ از این رو تدوین شاخص‌های پژوهش بر مبنای 1- ابعاد مورد پرسش در پژوهش (که در بالا ذکر شد) و 2- اصول توسعه حمل و نقل محور صورت پذیرفته است. در واقع چارچوب نظری پژوهش متشکل از شش بعد دسترسی، ترافیک، توسعه اراضی پیرامون، رشد اقتصادی املاک و روند نوسازی بوده و ذیل هریک از این ابعاد شاخص‌هایی موافق با اصول توسعه حمل و نقل محور (TOD) بازشناسی و مدون شده است. در نهایت تحلیل یافته‌های میدانی و اسنادی در نسبت با هر شاخص، با روش تحلیل محتوا انجام شده و متناسب با ماهیت هر شاخص از ترکیبی از یافته‌های اسنادی، مشاهدات میدانی، پیمایش و مصاحبه‌ها بهره گرفته شده است.

تحلیل و ارزیابی تاثیر ایستگاه از منظر «دسترسی» طبق دو معیار انجام گرفت: الف) دسترسی‌پذیری ایستگاه و ب) دسترسی پذیر شدن سایر نقاط شهر. در دسترسی‌پذیری ایستگاه شاخص‌ها فاصله زمانی مناسب دسترسی، نحوه تردد میان مقصد و ایستگاه، و قابل حصول بودن آن برای اقشار خاص تحلیل شده است؛ بر اساس یافته‌ها  بیش از نیمی از استفاده‌کنندگان از نحوه دسترسی به ایستگاه و مدت زمان آن احساس رضایت بالایی داشتند (55 درصد). حدود سی درصد از پاسخ‌گویان به پرسشنامه رضایتی متوسط داشته و قریب به 15 درصد اظهار نارضایتی کرده‌اند. در میان گروهی که از دسترسی به ایستگاه ابراز نارضایتی کرده‌اند، 38.2 درصد بحث ناامنی را به طور خاص مطرح کرده‌اند. بیش از 60 افرادی که بحث ناامنی را طرح کرده‌اند زنان و غالباً ساکن محله مقدم‌ بودند. تاریکی معابر و بخصوص زیرگذرهای راه آهن تهران ـ اهواز و همچنین حضور مسافرکشهای شخصی از جمله عوامل نا امنی موقعیت ایستگاه بود. این موارد در جلسات بحث گروهی نیز مطرح شد. همچنین 35.3 درصد فاصله زیاد را عامل نارضایتی خود برشمرده‌اند. تقریبا همه این افراد ساکن محله مقدم هستند. به ویژه آنکه ساکنان این محله مجبورند که از پل عابر فاقد پله برقی یا زیرگذرهای تاریک برای عبور از خط آهن استفاده کنند. فقدان وسیله نقلیه عمومی دیگری که بتواند فاصله ایستگاه و مقصد را تسهیل کند، از دیگر شکایات ساکنان بود؛ آن‌ها مشخصا به نبود ایستگاه تاکسی اشاره داشته‌اند. نهایتا آن که برداشت‌های میدانی نشان می‌دهد که شبکه دسترسی پیاده مناسبی به ایستگاه زمزم وجود ندارد. در مجموع می‌توان گفت که دسترسی ایستگاه زمزم گرچه از سوی عموم به صورت نسبی قابل پذیرش است، اما بنابر اظهارات ساکنان و مشاهدات میدانی می‌توان نتیجه گرفت که دسترسی به ایستگاه بویژه برای زنان، معلولان و سالمندان خالی از اشکال نیست.  ذیل معیار دسترسی پذیر شدن سایر نقاط شهر، دسترسی به مراکز شهری چون مراکز خرید، اداری، درمانی و ... و دسترسی به فرصت‌های شغلی در سایر نقاط شهر مورد توجه قرار گرفت. طبق یافته‌ها بیشترین استفاده از مترو برای دسترسی به مرکز شهر و محل کار بوده است. دسترسی به مراکز خرید در رده بعدی قرار دارد. ضمن آنکه برخی پاسخ‌دهندگان که دسترسی به مراکز درمانی همچون مطب پزشکان و بیمارستان را از مزایای مهم ایستگاه زمزم دانستند.

ارزیابی تاثیر ایستگاه از منظر «ترافیک»، براساس شاخص میزان ترافیک عبوری انجام شد و به دلیل نبود اطلاعات آماری به مشاهدات میدانی اکتفا شد؛ طبق مشاهدات میدانی پژوهشگران در ساعات اوج تردد به ویژه بازه زمانی عصر، خیابان شهید غلامرضایی در محدوده پیرامون ایستگاه با ترافیک نقطه‌ای مواجه است. علت اصلی این ترافیک افزایش حجم جمعیت پیاده در حال خروج از مترو و خودروهای مسافرکش در مقابل درب ایستگاه است. همچنین در شرح دلایل تغییر ترافیک عبوری در محدوده پیرامون ایستگاه باید به نبود پارکینگ و سایر وسایل حمل و نقل عمومی و وجود مسافرکشان شخصی اشاره کرد؛ این افزایش ترافیک ضمن آنکه سبب افزایش نظارت اجتماعی در محدوده- در مقایسه با پیش از احداث ایستگاه- شده، به دلیل حضور مسافرکشان ناامنی‌هایی را نیز پدید آورده است.

«توسعه اراضی پیرامون مترو» بعد دیگری است که ارزیابی تاثیر ایستگاه بر اساس آن انجام شده است. تغییرات کاربری پلاک های پیرامون ایستگاه، با استناد به نقشه های کاربری رسمی موجود، طی بازه زمانی قبل از احداث ایستگاه تا کنون مورد بررسی قرار گرفت. نقشه کاربری وضعیت موجود محدوده پیرامون ایستگاه و مشاهدات میدانی انجام شده نشان داد که احداث ایستگاه بر تغییر کاربری اراضی پیرامون تاثیری نداشته است. ضمن آنکه الگوی کاربری این محدوده در تعارض با اصول توسعه حمل و نقل محور قرار داشته و در این محدوده ما با فقدان خدمات روزانه، فرهنگی و فضای سبز روبرو هستیم. تنها عملکردی که به این محدوده افزوده شده احداث یک دکه روزنامه فروشی در مقابل ایستگاه است.

همچنین از منظر «اشتغال زایی» بحث روند تغییرات تعداد شاغلان و کارگاه های اقتصادی - طی بازه زمانی قبل از احداث ایستگاه تا کنون- مد نظر بود که به دلیل عدم اطلاعات آماری لازم در این باره به پرسش از ساکنان و تغییر کاربری اراضی محلات بسنده شد. طبق داده‌ها به دلیل عدم تغییر قابل توجه کاربری اراضی محلات و همچنین ثابت ماندن عملکردها واحدهای فعالیتی پیرامون ایستگاه و نیز با استناد به داده‌های پرسشنامه، احداث و بهره‌برداری ایستگاه متروی زمزم تاثیری بر اشتغال­زایی در محدوده­های مورد بررسی نداشته است. گرچه به صورت معدود در جلسات بحث گروهی، ایجاد فرصتهای اشتغال محدود در محلات مورد اشاره قرار گرفت.

ارزیابی تاثیر ایستگاه از نظر بعد «رشد اقتصادی املاک» با شاخص تغییرات قیمت آپارتمان در سه بازه زمانی الف) قبل از آگاهی مردم از احداث مترو  ب) آگاهی مردم از احداث مترو و قبل از بهره‌برداری ایستگاه ج) پس از بهره برداری از مترو انجام شد. طبق یافته‌ها قیمت املاک پس از آگاهی اهالی از محل ساخت ایستگاه افزایش یافته است، ولی پس از ساخت مترو روند افزایش قیمت متوقف شده است؛ از سویی لازم به ذکر است که روند تغییر قیمت املاک در سطح کشور نیز دستخوش همین تغییر قیمت بوده است و در واقع ایستگاه نقش موثری در این زمینه نداشته است. در تشریح دلایل این امر، نتایج جلسات بحث گروهی  با ساکنین و شورای محله نشان می­دهد که مشکلات ایستگاه متروی زمزم (نظیر فاصله زیاد تا بافت مسکونی پیرامون، عدم وجود امنیت، عدم وجود وسایل نقلیه حمل و نقل عمومی دیگر در تکمیل عملکرد آن و...) ساکنین را در استفاده از ایستگاه دلسرد نموده و در نتیجه قیمت املاک در محله -تحت تاثیر روند کاهشی قیمت املاک در کشور- دچار رکود شوده است.

همچنین در بررسی «روند نوسازی در محلات»، تغییرات تعداد پروانه‌های ساختمانی بین سال های 85 تا 94 در هر سه محلات تحلیل شد. طبق نتایج تغییرات اتفاق افتاده در هر دو محله زمزم و بلورسازی مطابق با روند نوسازی در سطح کشور در این سال­ بوده است. به عبارتی افزایش روند نوسازی طی سال‌های 89-93 به دلایل مختلفی همچون توجه سیاست‌گذاری­ها به نوسازی بافت فرسوده، ارائه وام­های کم بهره و تشویقی جهت نوسازی بافت فرسوده، اقدامات تشویقی سازمان نوسازی و عملکرد دفاتر خدمات نوسازی واقع در بافت‌های فرسوده و.... اتفاق افتاده است. کاهش این روند در طی سال‌های 93-94 نیز همگام با رکود ساخت و ساز در کشور بوده است. لذا نمی­توان افزایش آمار نوسازی در این محلات را تنها به دلیل آگاهی مردم از احداث ایستگاه مترو دانست.

مجموعه این یافته - ذیل عنوان ارزیابی تاثیرات اجتماعی احداث و بهره‌برداری ایستگاه متروی زمزم- نشان می‌دهد که ایستگاه متروی زمزم علیرغم آنکه دسترسی محلات به سایر نقاط شهر را به نحو قابل توجهی ارتقا داده، اما به دلیل فقدان برنامه‌ریزی حمل و نقل محور، که عملکرد ایستگاه را در زمینه مکانی خود بهبود بخشد، نتوانسته کارکرد قابل توجهی در ارتقای کیفیت زندگی شهری در محدوده و در نتیجه افزایش رضایتمندی ساکنان در محدوده و جذب جمعیت داشته باشد. در پایان پژوهش  نیز به منظور ارتقای مطلوبیت عملکرد مترو راهکارهایی تدوین شده است. این راهکارها از منظر الزامی یا توصیه‌ای بودن، میزان اهمیت و افق زمانی دسته بندی شده و متولی اصلی آن‌ها مشخص شده است.

نتایج و دست‌اوردهای پژوهش

تحلیل یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد ایستگاه مترو، به عنوان یک زیرساخت شهری، که وظیفه خدمات رسانی عمومی را دارد، به خودی خود تبعات منفی مستقیمی بر محیط اطراف ندارد؛ بلکه نبود برنامه ریزی صحیح، که همگام با احداث ایستگاه برای توسعه محلات پیرامون مورد نیاز است، عامل اصلی بوجود آمدن شرایط نامطلوب است. لذا لازم است که با توسعه خدمات عام المنفعه، شرایط زمینه‌ آن‌ها نیز مورد بررسی دقیق قرار گیرد و برای بهره گیری حداکثری از ظرفیت زیرساخت‌های شهری همکاری میان بخشی موثری وجود داشته باشد. در رابطه با ایستگاه مترو به نظر می‌رسد که توسعه حمل و نقل محور، رویکردی مناسب است؛ زیرا این نظریه با تغییری که در مفهوم دسترسی، نسبت به برنامه ریزی کلاسیک حمل و نقلی، ایجاد کرده علاوه بر حداکثری کردن استفاده از حمل و نقل عمومی، زمینه های پایداری توسعه شهری و توزیع عادلانه فرصت‌ها را فراهم می‌کند.

لینک دانلود