08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

ارزیابی اثرات زمین های بلااستفاده راه آهن ناحیه 1 منطقه 18 بر زندگی ساکنان بافتهای فرسوده مجاور

1394/8/1 485 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: مهندسین مشاور زیستا/ مهسا سیفایی

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

سال تهیه (زمان اتمام پژوهش): آبان ماه 1394

کلیدواژه‌ها:

ارزیابی، راه ­آهن، تعیین کاربری، بافت فرسوده، نیازسنجی، برنامه­ریزی مشارکتی

اهداف پژوهش

·  هدف کلی:

بنابراین هدف این پژوهش عبارت است از شناسایی پیامدهای زمین های بلااستفاده راه­آهن و تعیین اولویت­های کاربری براساس نظرات ساکنین و ذینفعان.

·  اهداف فرعی:

1.  نیازسنجی ساکنین و ذینفعان مجاور اراضی بلا استفاده راه­آهن

2.  شناخت دیدگاه ساکنین محلات همجوار در مورد نقش و تاثیر وضع موجود حریم راه‌آهن در مورد کیفیت دسترسی به محلات گسسته شده بواسطه عبور راه­آهن

3.  شناخت نظرات ساکنین در مورد تعیین کاربری­های مناسب با در نظر گرفتن گروههای خاص اجتماعی نظیر معلولین

4.  بررسی اثرات اقتصادی تعیین کاربری مناسب برقیمت اراضی لبه­های مجاور راه­آهن

5.  بررسی اثرات اجتماعی تعیین کاربری مناسب بخصوص تامین امنیت

6.  در نهایت تعیین کاربری مناسب برای این اراضی بمنظور تامین نیازهای ساکنین برمبنای برنامه­ریزی مشارکتی

 

ساختار و چارچوب پژوهش :

بخش یکم ـ کلیات پژوهش، شامل: طرح مسئله، اهداف پژوهش، سوالات تحقیق، روش پژوهش می باشد. در این فصل به اجمال مشخصات منطقه 18 تهران و راه­آهن عبوری، بیان شده است.

بخش دوم- شناخت محدوده مورد مطالعه، در این فصل، منطقه 18 بطور کامل از ابعاد مختلف مورد شناسایی و بررسی قرار گرفته و سپس دو محله (تولیدارو و حسینی) از ناحیه 1، بدلیل اینکه خط راه­اهن را در بر داشتند مورد مطالعه قرار گرفتند. پس از آن تاریخچه خط راه­اهن عبوری (مسیر تهران- تبریز) مورد مطالعه قرار گرفته و دلایل زیرزمینی کردن این خطوط مطرح شد. گذشته از این، اراضی بلا استفاده راه­آهن در طرح های فرادست، مورد بررسی قرار گرفت.

بخش سوم- چارچوب نظری پژوهش، متون مربوط به فضا و بازتولید آن و رفاه اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است و در نهایت مدل نظری پژوهش ترسیم شده است.

بخش چهارم- روش پژوهش، شامل تکنیک های گردآوری و تجزیه و تحلیل داده ها، جامعه‌ی آماری، حجم نمونه و شیوه‌ی نمونه‌گیری، ابزار پژوهش (مصاحبه‌های اکتشافی مساله‌ محور، مشاهده‌ی بدون مشارکت، پرسش‌نامه، بحث گروهی متمرکز)، روایی و اعتبار می باشد.

بخش پنجم- تجزیه و تحلیل داده­ها، پس از مشاهده و مصاحبه‌های صورت گرفته، در نهایت مولفه‌های اساسی تاثیرات استخراج گردید. سپس در گام بعدی برای بررسی و تدقیق این مولفه‌ها، اکتشاف مولفه‌های پنهان و به دست آوردن شاخصه‌های ارزیابی، با گروه‌های سنی و جنسی و محلی مختلف بحث تعاملی صورت گرفت و نتایج حاصل از این مباحث گروهی متمرکز، با روش‌های مذکور در فصل چهارم مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت تا مولفه‌ها و شاخصه‌های نهایی استخراج و مبنای پیمایش قرار گیرند.

در گام بعدی، نتایج حاصل از پیمایش و بحث گروهی متمرکز جهت معتبرسازی گروه به گروه[1] جهت تحلیل اهمیت موضوع‌ها مورد مقایسه قرار گرفت. این امر در دو مرحله در بررسی شاخص‌ها، اولویت‌بندی آ‌ن‌ها و پیشنهادات جایگزین رخ می‌دهد.

با توجه به کاربردی بودن پژوهش، گزارش تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیری داده‌ها به روش بدون استفاده از گزیده‌ صحبت‌ها انجام ‌شد.

ضمنا نتایج حاصل از تحلیل جلسات گروه متمرکز و همچنین سوالات پرسشنامه، بصورت مجزا بیان شد و اولویت و شدت تاثیرات مشکلات و پیشنهادات جایگزین هم مشخص گردید.

بخش ششم- بحث و نتیجه گیری،در این فصل، اثرات اراضی رها شده راه­آهن، در ابعاد آسیب‌های اجتماعی، آلودگی‌های زیست‌محیطی، احساس امنیت، دسترسی، زشتی منظر، اقتصاد محله ای و هویتی بیان شده و اثرات هر یک از کاربری های پیشهادی از سوی ساکنین بر محدوده مورد بحث قرار گرفته است.

خلاصه پژوهش:

این پژوهش، ضمن بررسی کامل محلات تولیدارو و حسینی-فردوس از ناحیه 1 منطقه 18، تاریخچه راه­اهن عبوری (مسیر تهران- تبریز) از این محلات را مورد بررسی قرار داده  و با توجه به اینکه اسناد و طرح های مربوط به دلایل زیرزمینی کردن مسیر راه­آهن فوق الذکر قابل بازیابی نبود، سعی شد که با استفاده از مصاحبه های عمیق از مطلعین و مسئولین شهرداری و راه­آهن، به اهم دلایل زیرزمینی کردن راه­آهن دست یافت. در مشاهدات میدانی محدوده مورد نظر، (مسیر زیرمینی شده راه­اهن در محلات) مورد بررسی قرار گرفت و برخی از معضلات آن شناسایی گردید. با توجه به این حقیقت که هدف از این مطالعات، شناخت نیازهای ساکنین بخصوص از بعد مطالعات اجتماعی بود، برای دستیابی به مسایل مبتلابه ساکنین، جلسات بحث گروهی متمرکز در هر دو محله بصورت مجزا با گروههای سنی و جنسی مختلف (مردان، زنان، دختران جوان و پسران جوان) برگزار گردید. علاوه بر این یک جلسه بحث گروهی متمرکز با ذی‌نفعان سازمانی که شامل مسوولین راه‌آهن، شهرداری (معاونت خدمات شهری و فضای سبز، معاونت اجتماعی و فرهنگی، معاونت فنی و عمران و معاونت شهرسازی) و شورایاری محلاتی که حریم راه‌آهن در محدوده‌ی آن‌ها واقع است، برگزار گردید. در این مورد، از سویی با نمایندگان تمام ذی‌نفعان مصاحبه می‌شود و از سویی دیگر، کلیه‌ی نمایندگان فوق در جلسه‌ی گروه متمرکز به طرح مباحث پرداختند. بمنظور استخراج شاخص­های جلسات بحث متمرکز، از روش کدگذاری نظری استفاده شد. کدگذاری نظری روشی است که توسط گلیزر اشتراوس برای تحلیل داده‌هایی که به منظور تدوین یک دیدگاه، به روش نظریه‌پردازی داده محور گردآوری شده‌اند، ابداع شده است.

در این روش، تفسیر داده‌ها نمی‌تواند مستقل از گردآوری یا نمونه‌گیری از آن‌ها انجام شود. تفسیر همان مرجعی است که بر اساس آن تصمیم می‌گیریم که کدام داده یا مورد را در مرحله‌ی بعد در نمونه بگنجانیم و این داده‌ها باید چگونه و با چه روش‌هایی گردآوری شوند. کدگذاری نظری طی سه مرحله صورت گرفت: کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری گزینشی. پس از استخراج شاخص­های اصلی، بمنظور تعیین حجم نمونه مورد مطالعه، (برای پر کردن پرسشنامه) ذی‌نفعان فردی، شامل شهروندان ساکن در محدوده‌ی مورد پژوهش شناسایی شدند. با توجه به مشاهدات میدانی و مصاحبه‌های صورت گرفته، می‌توان گفت که تاثیرات مذکور بیشترین شدت خود را در شعاع 200 متری از حریم راه‌آهن داشته و بر این اساس، جامعه‌ی آماری، کلیه‌ی افراد بالای 18 سالی خواهد بود که در محدوده‌ی شعاع فوق ساکنند و یا به کسب‌ و کار مشغولند. پس از مراحل فوق، و با استفاده از فرمول کوکران، 376 پرسشنامه در دو محله فوق الذکر، پر شد. در پرسش‌نامه طراحی شده، کلیه‌ی شاخص‌های مدل مفهومی (سوالات متناظر بر حوزه اسیب­های اجتماعی، آلودگی زیست محیطی، احساس امنیت، دسترسی، منظر، اقتصاد، هویت) توسط سوالات با طیف لیکرت مورد پرسش قرار گرفتند تا دیدگاه شهروندان در مورد تمام تاثیرات وضع موجود حریم راه‌آهن و تعیین اولویت‌های جایگزین، معین شود. پس از تحلیل پرسشنامه ها و نتایج جلسات بحث گروهی متمرکز، اولویت های کاربری برای اراضی بدون استفاده راه­آهن تعیین گردید.

نتایج و دست‌اوردهای پژوهش :

تاثیرات اراضی بلااستفاده راه­آهن در چند حوزه مورد بررسی قرار گرفتند:

1) تاثیرات مربوط به حوزه‌ی آسیب‌های اجتماعی

این دسته که به نوعی مهم‌ترین تاثیرات را در زمینه‌ی این اراضی رها شده تشکیل می‌دهند، منتج از ایجاد فضایی بی دفاع است که به واسطه‌ی عدم حضور اجتماعی مردم، فضایی مناسب برای تجمع گروه‌های پرخطر اجتماعی (معتادان و زنان ویژه) و اقدام به رفتارهای پر خطر (مصرف مواد مخدر، اقدامات منافی عفت عمومی، سرقت و خفت‌گیری) فراهم می‌کند.

از آن‌جایی که فضاهای نامناسب شهری به تدریج پیرامون خود را نیز درگیر می‌نمایند، این فضای بی دفاع نیز به تدریج محیط محلات را درگیر و آلوده نموده است که عوارض خود را در حوزه‌‌های مختلف نشان می‌دهد. از جمله‌ی این حوزه‌ها، کاهش حضور اجتماعی زنان است که نتایج آن در کاهش سرمایه‌ی اجتماعی، کاهش گردش اقتصادی محله به واسطه‌ی عدم حضور اجتماعی زنان و گردشگری شهری و ... دیده می‌شود.

2) تاثیرات مربوط به حوزه‌ی آلودگی‌های زیست‌محیطی

مشکلات این حوزه به دو بخش تقسیم می‌شود. برخی از مشکلات مربوط به شکل اجرای طرح زیرزمینی شدن راه‌آهن است که خود را در لرزش ساختمان‌ها  نشان می‌دهد. این امر از مشکلات حل‌ناشدنی طرح موجود است که در نهایت، تنها با سیستم جبران و با همکاری مشترک راه‌اهن و شهرداری تهران، باید خسارات جسمانی، مادی و روانی شهروندان متاثر از آن را متناسب با شرایط بر عهده گرفت.

بخش دیگر این مشکلات به نتایج رها شدن اراضی حریم راه‌آهن بازمی‌گردد. دپوی خاک توسط شرکت پیمانکار این پروژه و عدم اقدام موثر راه‌آهن در جلوگیری از این تخلف عمده،  موجب شده است این محدوده‌ی شهری به مرکز تولید گرد و خاک بدل شود. علاوه بر این، عدم تعیین تکلیف این اراضی، موجب شده است که با عدم کاربرد مفید آن، به مرکزی جهت تخلیه‌ی زباله و نخاله‌های ساختمانی بدل گردد.

از سویی دیگر، این احتمال وجود دارد که امکان حضور معتادان در طول مسیر حرکت قطارها، ضمن این که خطراتی را برای خود آنان و مسافران قطارها به وجود می‌آورد، موجب نیاز لوکوموتیورانان از آژیر و در نتیجه، افزایش آلودگی صوتی در سطح محله نیز باشد.

3) تاثیرات مربوط به حوزه‌ی احساس امنیت

افزایش سطح آسیب‌های اجتماعی، تاثیر مستقیم خود را بر کاهش سطح امنیت نشان می‌دهد. علاوه بر ان خود حضور افراد پرخطر در سطح محله، به گونه‌ای روانی بر احساس ناامنی اجتماعی اثرگذار است. بنابراین، گرچه زیرزمینی شدن راه‌آهن خطرات جسمانی امکان برخورد با قطار را کاهش داده، اما رها شدن این اراضی، خطرات امنیت روانی را افزایش داده است.

این خطرات و در نتیجه، این احساس ناآمنی به محدوده‌ی این زمین‌ها منتهی نشده است و به واسطه‌ی حضور این گروه‌های پرخطر در سطح محله، کل محله را دربر گرفته است.

4) تاثیرات مربوط به حوزه‌ی دسترسی

گرچه این دسته از مشکلات، کم‌ اهمیت‌ترین بخش آن‌ها است، اما قابل ذکر است که گرچه باز شدن معابر در اثر زیرزمینی شدن راه‌آهن اقدام مثبتی در این راستا بوده است، اما از سویی به واسطه‌ی نزدیکی به بازار آهن، موجب عبور خودروهای سنگین از سطح محله و کاهش آرامش و امنیت این محلات گردیده است و از سویی دیگر، این اقدام با اقدام مکمل شهرداری در توسعه‌ی خطوط حمل و نقل عمومی همراه نشده است.

نکته‌ی قابل ذکر دیگر در این زمینه، خطاهای طراحی مسیر زیرزمینی راه‌آهن توسط پیمانکار مربوطه است که موجب شده خروجی‌های آن در نقاطی (ورودی خیابان درجزینی) طراحی شوند که گاه خود مانع گسترش دسترسی‌ها شده‌اند.

5) تاثیرات حوزه‌ی زشتی منظر

رها شدن اراضی حریم راه‌آهن و دپوی خاک و زباله در آن تصویر زشتی را ایجاد نموده است، به گونه‌ای که شهروندان وضعیت پیشین راه‌اهن را به این تصویر کریه ترجیح می‌دهند.

6) تاثیرات حوزه‌ی اقتصاد محله‌ای

علی‌رغم هزینه‌های هنگفت طرح زیرزمینی شدن مسیر راه‌آهن، رها شدن این اراضی موجب شده است این امر نتواند تاثیر مثبت خود را بر اقتصاد محله‌ای و جذب سرمایه‌های اقتصادی در محله و در نتیجه، توسعه و نوسازی آن داشته باشد.

7) تاثیرات حوزه‌ی هویتی

رها شدن زمین‌های راه‌آهن دیواره‌ی بین این ناحیه و بقیه‌ی شهر را محفوظ نگاه داشته است و عنوان منفی « پشت خطی » همچنان بر تارک محله دیده می‌شود.

از سویی دیگر، مسیر راه‌آهن با همه‌ی تاثیرات منفی آن در گذشته، نماد محله محسوب می‌گشت و جزیی از هویت آن بود. با زیرزمینی شدن مسیر راه‌آهن، شهرداری یا نهادهای مربوطه‌ی دیگر هیچ اقدامی در جهت هویت‌سازی و نمادسازی برای محله و جبران این خسارت معنوی ننموده‌اند.

شهروندان اولویت جبران تاثیرات را به ترتیب زیر طبقه‌بندی نموده‌اند:

آسیب‌های اجتماعی، کاهش احساس امنیت، آلودگی زیست‌محیطی، زشتی منظر، هویت محله‌ای، دسترسی، اقتصاد محله‌ای

شدت تاثیرات نیز به‌گونه‌ی زیر طبقه‌بندی شده است:

آسیب‌های اجتماعی، احساس امنیت،زیبایی منظر، آلودگی‌های زیست‌محیطی، اقتصاد محله‌ای، هویت محله‌ای، دسترسی

خواسته‌ی اجتماعی در زمینه‌ی پیشنهادات جایگزین به شرح زیر می‌باشد:

1) بوستان و فضای سبز

2) فضای تفریحی

3) فضای ورزشی

4) فضای آموزشی

5) بازار روز

6) فضای فرهنگی

7) درمانگاه

8) پارکینگ

9) خطوط حمل و نقل عمومی

10) بازارچه خیریه

11) پیست دوچرخه‌سواری

با توجه به این امر که از نظر استحکام تونل، هر نوع بارگذاری‌ای بر روی این زمین‌ها امکان‌پذیر است، به نظر می‌رسد، دیدگاه شهروندان و امکان فنی اقدام برای آن از سوی شهرداری، تنها ملاک‌های صحیح انتخاب کاربری این اراضی باید باشند. بر این اساس، نکات زیر قابل توجه هستند:

الف) در محلات محدوده‌ی طرح، در وضع فعلی با کمبود سرانه‌ی فضای سبز، آموزشی و تجاری مواجه نیستیم. همچنین، هر دو محله دارای میادین میوه و تره‌بار نیز می‌باشند. اما خواست اجتماعی بالا در زمینه‌ی اختصاص این اراضی به این موارد، نشانگر عدم پاسخ‌گویی فضای سبز موجود می‌باشد. به نظر می‌رسد این امر به واسطه‌ی ناهمگونی توزیع این فضاها در سطح محله باشد.

ب) این اراضی در کنار یکی از معابر اصلی شهری (45 متری زرند) و حد فاصل دو منطقه‌ی 9 و 18 قرار گرفته‌اند. بر این اساس، طراحی کاربری‌های مذکور باید به گونه‌ای باشد که ضمن رفع نیاز محلی، امکان کاربری فرامنطقه‌ای نیز داشته باشد. بر این اساس، جاذبه‌ها و دسترسی‌های مطلوب برای آن نیز باید تامین گردد.

ج) جهت جلب اقبال عمومی به استفاده از امکانات طراحی شده، یکی از ملزومات اصلی، تامین فضای پارک می‌باشد. با توجه به این که طبقه‌ی منفی یک تونل احداث شده به پارکینگ اختصاص یافته است؛ لذا به نظر می‌رسد شهرداری می‌تواند با تعامل مناسب با راه‌آهن، این فضای گسترده‌ی تعبیه شده را به مصرف عمومی برساند.

د) کمبود فضاهای تفریحی و فرهنگی در این محدوده و به طور کلی، در جنوب شهر، استفاده از این اراضی در این زمینه را بسیار مطلوب می‌نماید. کاربری فوق باید به گونه‌ای طراحی گردد که ضمن هماهنگی با ساختار اجتماعی و فرهنگی این محلات، جاذب گردشگر در این محلات و موجد توسعه‌ی شهری در این محلات نیز باشد.

ه) تاسیس بازار روز و بازارچه‌ی خیریه، با توجه به عدم کمبود فضای تجاری در این محلات، باید به گونه‌ای طراحی گردد که ضمن عدم تاثیر منفی بر کسب‌وکارهای موجود، توسعه‌ی محلات و جذب سرمایه در محله را نیز به همراه داشته باشد.

و) با توجه به مجاورت این اراضی با بازار آهن، جهت جلوگیری از هر نوع تداخل، باید جداسازی این فضاها با استفاده از طرح‌های زیباسازی به دقت انجام شود.

ز) کلیه‌ی فضاها باید به گونه‌ای طراحی گردند که در ساعات مختلف شبانه‌روز مورد استفاده‌ی اقشار مختلف اجتماعی، به ویژه خانوارها، قرار گیرند تا خود به محلی برای تجمع گروه‌های پرخطر بدل نگردند.

ح) با توجه به مجاورت این اراضی با محور پرتردد زرند، لازم است تدابیر لازم جهت دسترسی و امنیت ترافیکی و ممانعت از تصادفات اندیشیده شود.

ط) همسایگی این اراضی محورهای تجاری محل، به ویژه محور بیگلو، مستلزم آن است که جهت افزایش کاربری این اراضی، این طرح با طرح پیاده‌راه سازی مسیر بیگلو در یک طرح جامع طراحی محور بررسی گردد.

ی) در نهایت، هر گونه طراحی برای اراضی فوق مستلزم بررسی امکان فنی اجرای هر یک از طرح‌ها و نیز اجرای پیوست فرهنگی و اجتماعی می‌باشد.

ک) اما پیش از هر اقدام جهت بارگذاری، به نظر می‌رسد اقدام فوری و عاجل، جلوگیری و ممانعت جهت حضور گروه‌های پرخطر اجتماعی در این اراضی، مسدودسازی کلیه‌ی ورودی‌ها به تونل و خروج انبوه خاک‌های دپو شده در این محل ضروری به نظر می‌رسد.

ل) همچنین در هر اقدامی جهت بارگذاری بر روی این زمین‌ها، شهرداری باید به گونه‌ای اقدام کند که نمادی هویت‌ساز برای این محلات باشد.


 لینک دانلود