08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

تدوین و ارایة راه‌کارهای اجرایی سامان‌دهی و توسعة کسب و کارهای کوچک و خانگی در فرآیند نوسازی بافت‌های فرسودة شهری

1395/9/21 460 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: رحیم سرور

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

سال تهیه: 1392

کلیدواژه‌ها

کسب و کارهای کوچک، توانمندسازی شغلی، اشتغال پایدار، پایدارسازی، بازآفرینی شهری.

اهداف پژوهش

هدف اصلی عبارت است از:

·      تدوین و ارایة راه‌کارهای اجرایی سامان‌دهی و توسعة کسب و کارهای کوچک و خانگی در فرآیند نوسازی بافت‌های فرسودة شهری.

اهداف فرعی عبارتند از:

·      شناسایی کسب و کارهای خانگی و کوچک موجود و در حال فعالیت بافت‌های فرسوده؛

·      بررسی تأثیر سامان‌دهی و توسعة کسب و کارهای خانگی و کوچک بر پایدارسازی نوسازی و به‌سازی بافت‌های فرسودة شهری؛

·      بررسی تأثیر نوسازی و به‌سازی بافت‌های فرسوده بر توسعة اشتغال پایدار و سامان‌دهی کسب و کارهای کوچک و خانگی؛

·      شناسایی نقاط قوت و ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای موجود در فرآیند نوسازی بافت‌های فرسودة شهری برای توسعة کسب و کارهای خانگی و کوچک؛

·      بررسی تأثیر نوسازی بافت‌های فرسودة شهری بر تضعیف و از بین رفتن کسب و کارهای خانگی و کوچک موجود و شناسایی کسب و کارهای در معرض تهدید؛

·      تهیه و تدوین فهرست طرح‌های تیپ شغلی و کسب و کارهای کوچک و خانگی که ساکنان بافت‌های نوسازی‌شده می‌توانند با در نظر گرفتن اقتضائات زندگی در بلوک‌ها و آپارتمان‌ها، به آن‌ها بپردازند؛

·      تدوین و ارایة راه‌کارهای سامان‌دهی و توسعة کسب و کارها و مشاغل خانگی و کوچک در بافت‌های نوسازی‌شدة شهری؛

·      شناسایی نهادها و سازمان‌هایی که می‌توانند به سامان‌دهی و توسعة این نوع کسب و کارها در بافت نوسازی‌شدة شهری یاری رسانند.

ساختار و چارچوب پژوهش

پژوهش شامل 3 فصل است. فصل یکم ـ کلیات، شامل: بیان موضوع، پرسش‌های پژوهش، اهداف پژوهش، چشم‌انداز نظری، تعاریف و مفاهیم کلیدی. فصل دوم ـ روش انجام پژوهش، شامل: روش انجام پژوهش؛ روش گردآوری اطلاعات و داده‌ها، جامعة آماری و حجم نمونه، روایی و پایایی پرسش‌نامه، روش تجزیه و تحلیل اطلاعات؛ فصل سوم ـ بررسی وضعیت موجود؛ مطالعات پایه، شامل: بررسی و ارزیابی مفاد برنامه‌های توسعه(سند چشم‌انداز، برنامة پنجم توسعه، طرح جامع توسعة تهران)، بررسی راه‌بردها و سیاست‌های سامان‌دهی و توسعة فعالیت‌ها و کسب و کارهای کوچک و خانگی در اسناد بالادست، بررسی شیوه‌های اجرایی سامان‌دهی و توسعة کسب و کارهای کوچک و خانگی در چند کشور منتخب جهان، بررسی آیین‌نامه‌ها و مقررات سامان‌دهی و توسعة فعالیت‌ها و کسب و کارهای کوچک و خانگی، بررسی مقایسه‌ای(میدانی و مشاهده‌ای) وضعیت فعالیت‌ها و کسب و کارهای کوچک و خانگی در فرآیند نوسازی بافت‌های فرسوده در مناطق و محلات منتخب شهر تهران، بررسی ویژگی‌ها  و ساختار اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی خانوارهای ساکن در بافت‌های فرسودة شهر تهران، آسیب‌شناسی اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی کسب و کارهای کوچک و خانگی موجود در بافت‌های فرسودة منتخب شهر تهران، تعیین گروه‌های اجتماعی ـ اقتصادی هدف، نیازسنجی اقتصادی و شغلی گروه‌های اجتماعی هدف در بافت‌های فرسوده، بررسی دیدگاه مردم(پیمایش میدانی با ابزار پرسش‌نامه) و کارشناسان و مدیران (با ابزار مصاحبه) در  مورد وضعیت و شیوة سامان‌دهی و توانمندسازی و توسعة کسب و کارهای کوچک و خانگی.

خلاصه پژوهش

بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری، یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی مدیریت شهری‌ست که از سال‌ها پیش ضرورت رسیدگی به آن احساس شده، و با نیم نگاهی به آن در قانون برنامة سوم، اقدامات پراکنده‌ای انجام یافته، و با استفاده از تجارب داخلی و خارجی در زمینه به‌سازی و نوسازی بافت‌های فرسوده، در بند «ب» مادة 30 قانون برنامة چهارم توسعه، دولت موظف شده که در مدت ده سال، برای نوسازی بافت‌های فرسوده اقدام کند.

روی‌کرد اقتصادی و توجه به ابعاد اقتصادی اقدامات توسعه‌ای و عمرانی، راز ماندگاری و اثربخشی آن‌هاست، در غیر این صورت، آن اقدامات به سبب درگیر نشدن با زندگی روزمره و نحوة معیشت مردم، به‌تدریج رنگ می‌بازند و کارآیی خود را از دست می‌دهند، و عاملان آن اقدام نیز از دست‌یابی به اهداف مورد نظر باز می‌مانند.

در هر بافت سکونتی، از جمله بافت‌های فرسوده، زندگی جاری‌ست، و ساکنان بافت‌ها، به لحاظ اقتصادی، یا خوداشتغال هستند، یا کارمند بخش‌های دولتی و خصوصی، یا کارگر واحدهای تولیدی و خدماتی. برخی از ساکنان بافت‌های فرسوده که کم هم نیستند، مکان زندگی خود را فقط محل استراحت و خواب نمی‌دانند؛ بلکه در همان محل سکونت خویش، در قالب فعالیت‌های خرد اقتصادی نظیر پرورش پرندگان، تولید صنایع دستی، بافتن فرش و گلیم، تهیة غذاهای سنتی و ...، اقتصاد خانوادة خود را به گردش در می‌آورند. به عبارت دیگر، این گروه، در عرصة کسب و کارهای کوچک و خانگی فعالیت می‌کنند؛ که بخشی از تولید ملی و کار و سرمایة ایرانی، ناشی از همت و تلاش اینان است.

تجربه نشان داده که توسعة کسب و کارهای کوچک، به سبب ساختار ساده و زودبازده بودن و نیاز اندک به سرمایه، در متعادل کردن بازار کار مؤثر بوده است. در کشور ما، با توجه به ترکیب جمعیتی، کسب و کارهای کوچک و خانگی می‌تواند بازدهی مناسبی داشته باشد. از این رو، سامان بخشیدن، به روز رسانی و نظام‌مند کردن کسب و کارهای خانگی، یک ضرورت آشکار است. در وضعیت کنونی، به لحاظ مدیریتی و سیاست‌گزاری، هیچ سازمانی به طور مشخص متولی کسب و کارهای کوچک و خانگی نیست. این مشاغل عمدتاً به صورت سنتی و بدون جهت‌گیری کلی در کشور رواج دارد؛ در حالی که صورت پایدار و تراز جهانی پیدا کردن این مشاغل، نیازمند برنامه‌های حمایتی و آموزشی و به روز رسانی و استفاده از فناوری‌های روز است. بنابراین، با سامان‌دهی و نظام‌مند کردن کسب و کارهای کوچک و خانگی، به‌تدریج زمینة مناسبی برای توسعة این مشاغل به وجود می‌آید. با این اوصاف باید چنان برای نوسازی بافت‌های فرسوده اقدام کرد که علاوه بر نوسازی این بافت‌ها، هم حیات اقتصادی ساکنان این بافت‌ها در معرض خطر قرار نگیرد، و هم رونق و شکوفایی اقتصادی در این بافت‌ها مشاهده شود. شناسایی امکانات بالقوه و بالفعل هر محدوده، گام نخست در راستای سامان‌دهی کسب و کارهای کوچک و خانگی‌ست که از یک سو منجر به توانمندسازی ساکنان بافت‌های فرسوده و افزایش ارزش سکونتی این بافت‌ها می‌شود، و از سوی دیگر، تعادل و سبک زندگی سنتی ساکنان را به هم می‌زند، و به نوعی، تداوم ارزش‌ها و هنجارها و عادات زندگی ساکنان بافت را در مرحلة پس از نوسازی در پی خواهد داشت.

روی‌کرد توانمندسازی، بر بسیج تمامی امکانات، منابع، سرمایه‌های بالقوه و تمامی عوامل برای ایجاد مسکن و بهبود در اوضاع زندگی جوامع ساکن در بافت‌های فرسوده تأکید دارد. روی‌کرد مذکور، این فرصت را به مردم می‌دهد که وضع خانه و محل زندگی خود را با توجه به اولویت‌ها و نیازهایشان بهبود بخشند. به طور خلاصه، در روش توانمندسازی، مرکز توجه، ساکنان شهر و مردم هستند، و دولت متعهد می‌شود که تسهیلات لازم را برای آنان فراهم کند. سامان‌دهی و توسعة کسب و کارهای خانگی و کوچک، راه حلی سریع و زودبازده برای پایدارسازی فرآیند نوسازی و به‌سازی بافت‌های فرسودة شهری، ایجاد شأن و منزلت و بهبود تصویر و ارزش‌های سکونتی این بافت‌هاست. برنامه‌ریزی برای ایجاد و توسعة این‌گونه کسب و کارها، از سال‌ها قبل در کشورهای توسعه‌یافته آغاز شده است. توسعة مشاغل خانگی در خانه‌های آپارتمانی کلان‌شهرها، به علت ایجاد مزاحمت برای همسایگان، با دشواری‌های زیادی روبه‌روست.

در این مطالعه، فعالیت‌های اقتصادی در بافت‌های فرسوده شناسایی شده، و پس از تدوین و ارایة راه‌کارهای اجرایی سامان‌دهی و توسعة کسب و کارهای خانگی و کوچک در فرآیند نوسازی بافت‌های فرسودة شهری، فهرست طرح‌های تیپ شغلی و کسب و کارهای کوچک و خانگی که ساکنان بافت‌های نوسازی‌شده می‌توانند با در نظر گرفتن اقتضائات زندگی در بلوک‌ها و  آپارتمان‌ها به آن‌ها مشغول شوند، تهیه و تدوین شده است.

دستاوردها و یافته‌های پژوهش

شناخت وضعیت تحولات و تغییرات کسب و کارهای کوچک خانگی در فرآیند نوسازی بافت‌های فرسودة شهر تهران، و در کنار آن، بررسی برخی موضوعات مرتبط با این عرصه، نظیر روند از بین رفتن کسب و کارهای مستقر، نحوة شکل‌گیری و ایجاد کسب و کارهای جدید و همچنین آگاهی از نحوة تأثیرات متقابل نوسازی و رونق و رکود کسب و کارها می‌تواند از یک سو به پایدارسازی فرآیند نوسازی و مشارکت مردمی یاری رساند، و از سوی دیگر، به ایجاد و توسعة مشاغل و کسب و کارهای جدید، و در نهایت، به توسعة اشتغال پایدار کمک کند. شناسایی امکانات هر محدوده می‌تواند سبب توانمندسازی ساکنان و افزایش ارزش سکونتی این بافت‌ها شود و پایداری نوسازی را نیز در پی داشته باشد.