12/15/2019 - يكشنبه 24 آذر 1398

آسیب‌شناسی طرح محلة شهید خوب‌بخت و ارایة راه‌کارهای مناسب اجتماعی برای پیش‌برد پروژه‌های مشابه

1395/9/21 524 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: شرکت دوراندیش‌مداران(سهامی خاص)

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

سال تهیه: 1386

کلیدواژه‌ها

آسیب‌شناسی، مشارکت، هویت، سبک زندگی، تحقق اجرای طرح.

اهداف پژوهش

·      گونه‌شناسی مخالفان و موافقان اجرای طرح در محله و دست‌یابی به میزان تأثیر هر دسته بر روند اجرای طرح؛

·      شناخت مهم‌ترین موانع فرهنگی ـ اجتماعی سد راه پروژة نوسازی مشارکتی در محلة اتابک در مراحل گوناگون طرح؛

·      گونه‌شناسی آسیب‌های ایجادشده از طریق طرح نوسازی در محله و ره‌یافت‌هایی برای برون‌رفت از بحران؛

·      ارایة راه‌کارهای مدیریت و توانمندسازی بافت پس از نوسازی برای جلوگیری از مشکلات فرهنگی ـ اجتماعی آتی؛

·      ارایة نمونة کوچکی از یک اتنوگرافی به عنوان الگوی اولیه.

ساختار و چارچوب پژوهش

این پژوهش، شامل هشت فصل، و همچنین چکیده در ابتداست. فصل یکم ـ کلیات، شامل: مقدمه، طرح مسئله، ضرورت و اهمیت، اهداف پژوهش، روش‌شناسی، مشکلات تحقیق؛ فصل دوم ـ مبانی نظری، شامل: مقدمه، مشارکت، هویت زندگی؛ فصل سوم ـ مروری بر ادبیات تحقیق، شامل: بررسی انواع شیوه‌های مشارکت و نحوة مداخلة مردم در شهر، شیوه‌های مشارکت و نحوة مداخله،  شهرسازی مشارکت، تجربة مشارکت در ایران، مداخله در امور شهری، تجربة جهان توسعه‌یافته، نقش مشارکت‌های مردمی در مدیریت‌های محلی، بررسی موردی شیوه‌های مداخله در بافت‌های فرسوده، نقدی گذرا بر تجربه‌ها؛ فصل چهارم ـ اتنوگرافی محلة خوب‌بخت، شامل: ویژگی‌های جغرافیایی، ویژگی‌های تاریخی، تحلیل فضاهای محله، نظام اقتصادی، زبان، نظام مذهبی، زمان محله، خرده‌فرهنگ‌ها، نظام سیاسی، نظام خویشاوندی، بررسی معنا و زیباشناسی؛ فصل پنجم ـ نتایج آماری و توصیفی، شامل: مدخل، مقدمه، فرضیات، شاخص‌ها و گویه‌ها، نتیجه‌گیری؛ فصل ششم ـ نتایج تحلیلی، شامل: مقدمه، بررسی موانع جلب مشارکت؛ فصل هفتم ـ مدیریت محله پس از نوسازی، شامل: برون‌رفت از مشکلات حین اجرای طرح، مدیریت پس از نوسازی، ورود به محلة جدید، نتیجه‌گیری کلی؛ فصل هشتم ـ منابع.

خلاصه پژوهش

مشارکت، به درگیری ذهنی و عاطفی اشخاص در موقعیت‌های گروهی گفته می‌شود که آن‌ها را بر می‌انگیزاند تا یکدیگر را برای دست‌یابی به اهداف گروهی یاری دهند و در مسئولیت کار شریک شوند. در تعاریف جدید سازمان ملل، مشارکت، مهم‌ترین عنصر توسعة انسانی یاد شده است. مشارکت را می‌توان به مثابه کنش اجتماعی در نظر گرفت؛ چراکه کنش اجتماعی، طبق تعریف، به همة حالات فکری، احساسی و رفتاری گفته می‌شود که جهت‌گیری آن‌ها بر اساس الگوهای جمعی ساخت‌یابی شده‌اند. یکی از اهمیت‌های مشارکت، این است که انسان از طریق آن هویت می‌پذیرد. از راه حل‌های پیش روی تصمیم‌گیران در مواجهه با بافت‌های فرسوده، نوسازی بافت است. نوسازی، یکی از مشکل‌ترین و حساس‌ترین شیوه‌های برخورد با بافت فرسوده است که نیاز به دقت عمل و مطالعات اجتماعی فوق‌العاده زیاد و دقیق دارد. نوسازی اغلب مخالفان بسیاری دارد؛ چراکه این کار با تخریب آغاز می‌شود و بخش عمده‌ای از ذهنیات و خاطرات ساکنان بافت، با خراب شدن فضاها از بین می‌رود. به همین جهت، با مخالفت‌های شدیدی مواجه می‌شود که اگر شناخته و مهار نشود، پروژه را متوقف می‌کند. در بین روش‌های موجود برای نوسازی نیز نوسازی مشارکتی، یکی از روش‌های حساس و در عین حال مشکل است؛ چراکه در آن، نوسازی بافت، در گرو اعتماد کامل ساکنان به عامل خارجی تخریبگر، و نیز در گرو مشارکت و همدلی و موافقت کل بافت با انجام پروژة نوسازی‌ست. در نوسازی مشارکتی، خانه‌های ریزدانه و با متراژ کم با یکدیگر تجمیع شده، اهالی با کمک سازمان نوسازی تا مدتی که ملک آن‌ها تخریب و بازسازی می‌شود، در خانة اجاره‌ای زندگی می‌کنند و سپس به محله و مکان قبلی زندگی خود باز می‌گردند. بنابراین، در نوسازی مشارکتی، چنین است که پس از جلب موافقت کل مالکان یک بلوک، تک تک خانه‌های آن‌ها تخریب شده، ساکنان آن‌ها برای چند سال به محل دیگری انتقال داده می‌شوند. در نهایت، از مجموع خانه‌های مجاور هم، چند مجتمع آپارتمانی ساخته شده، مابقی عرصه، صرف تعریض معابر و ساخت بناهایی مثل پارک و فرهنگ‌سرا و ... می‌شود، به عبارت دیگر، در این شیوه، کل الگوی بافت، از نظر کالبدی تغییر می‌کند. این اقدام، تغییرات بسیاری را نیز بر سبک زندگی ساکنان آن تحمیل خواهد کرد؛ تغییری که مخالفان زیادی دارد.

تجربة عملی چنین طرحی، محلة اتابک تهران است که از نظر جغرافیایی، در مجاورت طرح اتوبان امام علی(ع) و در منطقة 15 شهرداری تهران قرار دارد. این محله، یکی از محلات قدیم شهر تهران است که در گذر زمان ساخته شده و از الگوهای شهرسازی تبعیت نکرده است و بسیاری از ویژگی‌های شهر سنتی در آن دیده می‌شود. با توجه به بروز مشکلات متعدد، سازمان نوسازی شهر تهران برای نخستین بار، پروژة نوسازی را با هدف جلب مشارکت مردمی و حفظ هویت محلی در این محله به بوته آزمون گذاشته و شرکت دوراندیش‌مداران(سهامی خاص) طی قراردادی، اجرای این پروژه را بر عهده گرفته است؛ هرچند سازمان نوسازی، نظارت بر این پروژه و راه‌برد آن را در تمامی مراحل بر عهده داشته، و در واقع، تصمیمات اصلی در سازمان اخذ شده، و این شرکت، تنها مجری این تصمیمات در محله بوده است.

با توجه به مشارکت مردم در امر نوسازی این محله می‌توان اظهار کرد که حدود 45درصد مردم، یعنی حدود نیمی از جمعیت، در این طرح مشارکت داشته‌اند؛ اما این مشارکت 50درصدی، به علت پیروی نکردن از یک الگوی جغرافیایی محدوده‌محور، سبب به وجود آمدن خرابه‌های فراوان، ازبین رفتن زیبایی شهری، و استقبال نکردن مشارکت‌کنندگان از محیط جدید زندگی خود شده است. علاوه بر این، آسیب‌های فراوان اجتماعی ـ فرهنگی را نیز می‌توان در محله مشاهده کرد.

این پژوهش، قصد گونه‌شناسی مخالفان و موافقان پروژه، دسته‌بندی علل موافقت یا مخالفت آن‌ها، بررسی آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی وارد بر محله به سبب اجرای پروژه، و علاوه بر آن، مختصری اتنوگرافی محله را داشته است. بررسی آسیب‌های این پروژه، به معنای نفی ویژگی‌های مثبت آن نیست؛ بلکه گامی در جهت بهبود وضعیت این طرح‌ها به حساب می‌آید. با توجه به دست‌یابی طرح به همة اهداف خود می‌توان آن را پروژه‌ای موفق نامید؛ هرچند که آسیب‌های متعددی در پی داشته است. بنابراین، آخرین هدف این پژوهش، ارایة راه‌کارهایی‌ست تا پس از اجرای نوسازی در بافت، محله، جایی برای آسایش ساکنان باشد و نه شروعی برای منازعات.

دستاوردها و یافته‌های پژوهش

مطالعة طرح محلة شهید خوب‌بخت، صرفاً یک آسیب‌شناسی‌ست و نه یک قضاوت. نگاهی به اهداف این طرح نشان می‌دهد که طرح به بیشتر اهداف خود دست یافته، و چنان که از اهداف آن بر می‌آید، نگاه به مشارکت، نه‌تنها حداکثری نبوده، بلکه بیشتر جنبة الگوسازی داشته، و به قولی، تنها برای غلط‌گیری و اصلاح در طرح‌های آتی از آن استفاده شده است.

لینک دانلود