08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

آسیب‌شناسی و نقد طرح‌های نوسازی محلة سیروس

1395/9/21 332 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

سال تهیه: 1388

کلیدواژه‌ها

آسیب‌شناسی، نوسازی و به‌سازی، مشارکت، طرح مداخله، محلة سیروس.

اهداف پژوهش

·      شناخت محلة سیروس؛

·      بررسی علل موفق نبودن طرح‌های نوسازی این محله؛

·      ارایة پیشنهادهایی برای حل این مسائل در آینده.

ساختار و چارچوب پژوهش

این طرح شامل دو مرحله، و هر یک شامل چند فصل است.  

مرحلة یکم، شامل: فصل یکم ـ تصویر سیروس دیروز(موقعیت جغرافیایی محلة سیروس، تاریخچة محلة سیروس، جمع‌بندی: روند تغییر هویت تاریخی محلة سیروس)؛  فصل دوم ـ سیروس امروز(خصوصیات کالبدی سیروس، بررسی‌ مسایل اجتماعی در محله، موقعیت اجتماعی ـ اقتصادی محلة سیروس در رابطه با بازار بزرگ تهران)؛ مرحلة دوم، شامل: فصل یکم ـ معرفی پروژه؛ فصل دوم ـ تحلیل فضایی و کالبدی محله(ماهیت کالبدی محلة سیروس، بررسی تراکم فضایی، سلسله‌مراتب نقاط مکث از فضای خصوصی تا عمومی، بررسی حاشیه‌ها، پوشش گیاهی موجود، تحول بافت از بیرون به درون، جمع‌بندی مبحث فضایی و کالبدی محله، تحلیل وضعیت سکونت در محله، تحلیل ارزش‌های میراثی در محلة سیروس)؛ فصل سوم ـ بررسی و تحلیل ویژگی‌های اجتماعی ـ فرهنگی محلة سیروس(بررسی ویژگی‌های فضایی محله، زیرمحله‌ها، برداشت ذهنی مردم از فضاها: فضاهای امن و ناامن و ...)؛ فصل چهارم ـ تحلیل اقتصادی وضعیت محله(آسیب‌شناسی مطالعات اقتصادی طرح سامان‌دهی، به‌سازی و نوسازی مشاركتی محلة سیروس تهران و ...)؛ فصل پنجم ـ آسیب‌شناسی و نقد طرح نوسازی مصوب محلة سیروس (تهیه‌شده توسط مهندسان مشاور باوند)؛ فصل ششم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری نهایی.

خلاصه پژوهش

محلة سیروس یا چاله‌میدان، یکی از محله‌های مرکزی و قدیم شهر تهران است که در منطقة 12 و در مجاورت بازار تهران، در محدوده‌ای به مساحت 43 هکتار قرار گرفته است. این محله، زمانی محل سکونت تجار ثروتمند شهر بوده؛ ولی از حدود 50 سال قبل به این طرف، به محل سکونت مهاجرانی از روستاها و شهرهای اطراف تبدیل شده، و به‌تدریج، چهره و ساکنان اولیة خود را از دست داده است. محلة سیروس، امروزه جزء بافت‌های فرسوده محسوب می‌شود و بسیاری از فضاهای آن، زیر پوشش کارگاه، انبار و نیز خوابگاه کارگران بازار است.  نوسازی این محله، یکی دیگر از نمونه‌های نوسازی در کشور ماست که از مهم‌ترین اهداف اجتماعی‌اش تقویت حس تعلق ساکنان به محل و نیز کاهش آسیب‌های اجتماعی منطقه بوده است. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نوسازی این محله، آسیب‌شناسی و نقدی‌ست که انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران بر روی آن اجرا کرده است.

در بیانی کلی می‌توان گفت که طرح باوند، اندکی فراتر از حد ظرفیت‌های واقعی محله طراحی شده است. مانع اصلی این طرح، ضعف‌هایی در شناخت وضعیت موجود و واقعیت‌های اجتماعی و انسانی محله بوده است. محلة سیروس، مانند بسیاری از محله‌های قدیم در شهرهای دیگر دنیا، محله‌ای پیچیده با میراث و خاطرات جمعی قوی، خاصیت مهاجرپذیری و انسجام اجتماعی زیاد است. مداخله در چنین بافتی، بدون شناخت عمیق و بدون همکاری با اشخاص فعال  محله، اجراناشدنی‌ست.

این پروژه، نوسازی را یک مسئله در نظر گرفته که تیم باید به آن پاسخ دهد، و طی سه مرحلة شناخت و تحلیل مسئله، برنامه‌ریزی عملیاتی، و در نهایت، اجرای برنامه‌ها، پروژه پیش رفته است. این طرح، تصویر واضحی از محلة فعلی ارایه کرده، و در نهایت، پیشنهادهایی نیز برای ادامة موفقیت‌آمیز پروژة نوسازی در محله داده است. از جملة این پیشنهادها می‌توان به تعریض گذرها اشاره کرد. پیشنهاد دیگر در این مطالعه این است که الگوی واحد برای مسکن، پاسخگوی نیازهای ساکنان گوناگون این محله نیست و باید خانه‌هایی با تیپ‌های متفاوت در محله ساخته شود.

مجاورت محلة سیروس با بازار، پیامدهایی دارد که طرح باوند آن‌ها را ارزیابی کامل نکرده است. برای مثال، باز کردن راه‌های محله و آسان کردن دست‌رسی‌ها، بدون شک موجب ازدحام انبارها و کارگاه‌هایی در محله می‌شود و سکونت را به خطر می‌اندازد؛ در حالی که بازار، منافعی هم برای مردم محله که از آن کسب معاش می‌کنند، فراهم می‌آورد. از این رو در نظر گرفتن نقش دقیق و حساس بازار، فقط با شناخت دقیق و درونی این محله ممکن می‌شود. همچنین این طرح برای ارتباط محله با محله‌های مجاور اقدامی نکرده و داخل مرزهای بستة محله عمل کرده است؛ در صورتی که محلة سیروس، در واقعیت روزمرة خود، در ارتباط با محله‌های مجاور خود زندگی و کار می‌کند.

طرح‌های نوسازی سیروس، در مقیاس‌های بسیار بزرگ طراحی شده؛ اما با فکر خرید قطعه زمین‌هایی به قیمت نازل. با توجه به ویژگی‌های درونی این محله می‌بینیم که چنین نوع تملکی در چنین بافتی غیرممکن است؛ زیرا پس از خرید چند ملک، دیگران حاضر نمی‌شوند ملک خود را ارزان بفروشند. دانستن این امر، مستلزم شناخت ویژگی‌های درونی و فرهنگی این محله است. با طراحی سیاست‌های حتی خیلی خوب ولی از بیرون نمی‌توان به اهدافی مؤثر و مطلوب دست یافت. در نهایت، تعریف خدمات و فضاهای جمعی و سبز در محلة سیروس، خاصیت‌هایی دارد که یک طرح استاندارد برای خدمات نمی‌تواند به آن جواب بدهد. در این رابطه می‌توان به اهمیت فضاهای چندکارکردی با مدیریت محلی به جای فضاهای طراحی‌شده با متولی‌های غیرمحلی یا نامناسب اشاره کرد.

دستاوردها و یافته‌های پژوهش

مهم‌ترین دستاوردهای این پژوهش علاوه بر اهداف ذکرشده، 1ـ شناخت عمیق و جامع محلة سیروس، 2ـ شناسایی آثار طرح مداخله در جهت نوسازی و به‌سازی محلة سیروس و ارزیابی آن در قالب نقد این طرح است. از مطالعات صورت‌گرفته در بارة عدم موفقیت طرح نوسازی و به‌سازی محلة سیروس برمی‌آید که در این طرح، از پیش به جنبة تحقق‌پذیری و نحوة اجرای آن اهمیت لازم داده نشده است. بنابراین، طرح به مرحلة به‌سازی و نوسازی محله نرسیده و در نتیجه نتوانسته میراث محلی را حفظ کند، اهالی را در محل نگاه دارد، برای توسعة اقتصادی بسترسازی کند، نهادهای محله را به توانمندی رساند و تصویر بد سیروس را اصلاح کند.

دانلود مرحله اول

دانلود مرحله دوم