08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

ارزیابی طرح نواب و آثار آن بر ساکنان

1395/9/21 322 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: مهندسین مشاور طرح و معماری

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

سال تهیه: 1389

کلیدواژه‌ها

پروژة نوسازی نواب، ارزیابی، تجارب جهانی، ساکنان قدیمی، مالکان و ساکنان فعلی.

اهداف پژوهش

·      ارزیابی كيفيت و كمّيت اجرایی پروژة نواب؛

·      ارزیابی تأثير پروژه بر محيط اطراف(در مناطق 10 و 11)؛

·      ارزیابی سرنوشت ساكنان قبلي نواب كه املاك آن‌ها در طرح قرار گرفته است؛

·      ارزیابی وضعيت مالكان يا ساكنان فعلي پروژة نواب.

ساختار و چارچوب پژوهش

این پژوهش شامل 2 مرحله و یک پیوست است. مرحلة یکم، شامل: طرح مسئله، معرفی محدودة طرح، بررسی پروژة نواب، ارزيابي پروژة نواب در فازهاي اجراشده(ابعاد كالبدي، اقتصادي، اجتماعي، مديريتي و غیره)، ارزیابی تأثیرات (محیطی) پروژة نواب؛ مرحلة دوم، شامل: ارزیابی تأثیرات پروژه بر ساکنان، ارزیابی تجارب مشابه جهانی، بررسی و ارزیابی روی‌کردهای جدید در پروژه، نتیجه‌گیری و ارایة پیشنهادها؛ و پیوست، شامل: مصاحبه با مشاوران و صاحب‌نظران.

خلاصه پژوهش

این پژوهش، ارزیابی طرح نواب و آثار آن بر ساکنان است. طبق یافته‌های این پژوهش، اهداف اجراي پروژة نواب، این‌ها بود: ضرورت گشودن بزرگ‌راه شمالي ـ جنوبي و اتصال شبكه‌هاي شمال تهران به جنوب؛ اعمال همة ضوابط و مقررات برای جلوگيري از تقاطع‌هاي نامعقول و غيرمنطقي؛ ضرورت حفظ دسترسي‌هاي جانبي به بدنة بزرگ‌راه، توجيه اقتصادي راه‌حل بدنه‌سازي در طرح تعريض بزرگ‌راه 45 متري به جاي خيابان نواب؛ نوسازي بافت فرسوده و فوق‌العاده فرسودة منطقة طرح و تأمين مسكن مناسب و ارزان؛ تأمين نيازهاي شهري و خدماتي در حد وضعيت قبل از طرح و واگذاري تأمين مازاد نيازها به طرح‌هاي به‌سازي محيط شهري پيرامون.

بنابراین، هدف اصلي پروژة نواب، به‌سازي و نوسازي بافت فرسودة شهري نبوده ‌است؛ بلکه اصل پروژة نواب، احداث يك بخش از شبكة بزرگ‌راهي در طرح جامع تهران بود كه می‌بایست جايگزين يك خيابان 12متري در متراكم‌ترين بافت مسكوني تهران(حدود 600 تا 700 نفر در هكتار) می‌شد، و به‌سازي بافت مسكوني، محصول جانبي اين پروژه بود. پروژة نواب، بر اساس مصوبة كمسيون مادة 5 مجوز اجرا گرفت، و پس از آن، مجوز طرح‌هاي معماري براي بدنه‌هاي بزرگ‌راه تهيه شد. به عبارت ديگر، پروژة نواب، داراي جهشي بزرگ در برنامه‌ريزي بوده و بدون تهية طرح تفصيلي يا حتي طرح موضعي، به طرح‌هاي معماري براي پوستة دو طرف بزرگ‌راه رسيده ‌است. زماني كه پروژة نواب شروع شد، بسیاری از كاربري‌هاي خدماتي و بسیاری مغازه و كارگاه تخريب شد و از بين رفت؛ اما هرگز جایگزینی براي آن پيش‌بيني نشد. كاربري‌هاي در نظر گرفته‌شده در كمیسيون مادة 5 شوراي‌عالي معماري و شهرسازي ايران براي طرح نواب، صرفاً مسكوني، تجاري و اداري با تراكم بسيار زياد بود. به طور كلي، هدف اصلي از اجراي مجموعة مسكوني نواب، تأمين مالي پروژة احداث بزرگ‌راه بوده، و نوسازي بافت فرسوده، يك دستاورد جنبي بوده ‌است.

روش‌هاي تأمين مالي پروژة نواب را از دو جنبة اصلي مي‌توان ارزيابي کرد: 1ـ سرمايه‌گذاري كلان و شيوه‌هاي جذب منابع مالي در كل پروژه؛ 2ـ آثار جانبي و متقابل شيوة تأمين مالي طرح بر روند جذب جمعيت و استقرار فعاليت‌ها در مجموعة مسكوني نواب.

از جنبة سرمايه‌گذاري كلان، پروژة نواب، از نمونه‌هاي نسبتاً كارآمد در كاربرد اوراق مشاركت در طرح‌هاي عمراني محسوب مي‌شود. با اين حال، تحقق نیافتن پروژه منطبق با زمان‌بندي پيش‌بيني‌شده به علت تحولات سياسي و اقتصادي موجب شد که به ‌رغم تأمين بخش بزرگی از منابع مالي مورد نياز طرح در آغاز، تدوام پروژه در سال‌هاي بعد با مشكلات مالي مواجه شود. مهم‌ترين عامل در وقوع اين وضعيت، تحول در ساختار مديريت شهري‌ست. یكي دیگر از نقاط ضعف عمومي پروژه، برنامه‌ريزي بر مبناي ملاحظات صرف اقتصادي و مالي و توجه نکردن به ساير جنبه‌هاي طرح از جمله مسائل اجتماعي و زيست‌محيطي بوده است. از ديگر مسائل عمده در پروژة نواب، در نظر نگرفتن تسهيلات ويژه (خصوصاً مالی) برای جذب ساكنان قديم به مجتمع‌هاي نواب است که منجر به متضرر شدن ساکنان و کسبة قدیم نواب شده‌ است. از طرفی، ساکنان فعلی نیز رضایت چندانی از پروژه ندارند. از نشانه‌های رضایت نداشتن ساکنان از پروژة نواب می‌توان به پایین بودن ضریب ماندگاری اشاره کرد. البته در میان ساکنان قبلی و کنونی نواب، عده‌ای هم از وضعیت خود به علل گوناگون راضی‌اند ؛ اما مقايسة کلی ميزان رضايت ساكنان قديم و جديد با يكديگر نشان مي‌دهد كه قبل از نوسازي، روابط ساكنان نواب نزديك‌تر بوده است. به عبارتي دیگر، سرماية اجتماعي بيشتري نسبت به وضعيت كنوني نواب وجود داشت؛ در حالی که در نواب كنوني، ساكنان نه از وضعيت زندگي خود دركنار بزرگ‌راه رضايت دارند و نه روابط همسايگي و انساني‌شان در حدي‌ست كه به آن‌ها رضايت خاطر بدهد. شايد اگر مديريت شهري كنوني نواب، بيشتر به مسائل گوناگون كالبدي و اجتماعي فرهنگي محله توجه کند، از ميزان اين نارضايتي اندكي كاسته شود.

دستاوردها و یافته‌های پژوهش

هرچند در پروژة نواب سعي شد که با انتخاب بهترين مشاوران معماري و شهرسازي كشور، تشكيل شركت‌هاي نسبتاً مستقل براي اجراي طرح، كاهش و به کمترین حد رساندن امور اداري(كاغذبازي) و تأمين سريع بودجه(با فروش اوراق مشاركت)، امكان تحقق يك پروژة عظيم به وجود آید، در اين كار عظيم، موارد مهمي ناديده گرفته شده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که طرح نوسازی نواب، از بُعد اقتصادی نتوانسته است به اهداف خود دست یابد(برای مثال، پایین بودن قیمت مسکن نسبت به بافت هم‌جوار). ارزیابی‌های اجتماعی نیز مسائلی را نشان می‌دهد. با توجه به گسستی که بین مجتمع‌های نواب با فضاهای پیرامونی و نیز بین خود مجتمع‌ها به‌خصوص در جداره‌های شرقی و غربی و بین فازهای مختلف وجود دارد، این پروژه نه‌تنها موفق به ایجاد روابط اجتماعی بیشتر نشده، بلکه باعث گسست روابط اجتماعی در محله نیز شده است. از نظر سایر شاخص‌ها مانند امنیت نیز وضعیت نواب، مناسب ارزیابی نمی‌شود.

مهم‌ترين الزامات در فرآیند تکمیل طرح نواب، این‌هاست: رفع کمبودهای خدماتی؛ حل مسائل زیست‌محیطی از طریق ايجاد فضاهاي باز و سبز، و پارک؛ ایجاد بسترهای تعامل با ساكنان اطراف(با ايجاد فضاهاي عمومي مشترك، پارك، فرهنگ‌سرا و غيره)؛ حل مسائل اجتماعی و تأمین امنیت(از جمله از طریق پاك‌سازي فضاهاي همكف بلوك‌ها كه محل تجمع معتادان و بزه‌كاران شده است)؛ محصور كردن و تحت كنترل درآوردن فضاهاي مشاع ساختمان‌ها؛ فعال كردن مديريت ساختمان‌ها؛ شهرداري و شوراياري‌ها براي كنترل و اصلاح فضاهاي عمومي اطراف مجتمع‌هاي مسكوني(پياده‌روها، كندروها و غيره).

دانلود مرحله اول

دانلود مرحله دوم

دانلود گزارش پیوست