08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

مستندسازی نمونه‌های پیشگام نوسازی بافت‌های فرسودة تهران

1395/9/21 288 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: مهندسین مشاور رازاندیشان عمران

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

سال تهیه: 1391

کلیدواژه‌ها

 مستندسازی، ارزیابی، طرح‌های نوسازی، دفاتر تسهیلگری، تحقق‌پذیری. 

اهداف پژوهش

هدف اصلی این پژوهش عبارت است از:

·      بررسی روند نوسازی بافت‌های فرسوده در شهر تهران، ارزیابی آن‌ها و ارایة برنامه‌ای برای آینده.

در این راستا، هر مرحله، اهدافی بدین ترتیب دارد:

·      اهداف مرحلة یکم: بررسی و مستندسازی فعاليت‌هاي انجام‌گرفته در شهر تهران به‌ویژه در شهرداري تهران در حوزة نوسازی بافت‌های فرسوده؛

·      اهداف مرحلة دوم: مطالعه و بررسی و مستندسازی اقدامات صورت‌گرفته در دفاتر تسهیلگری، و ارزیابی اقدامات آن‌ها؛

·      اهداف مرحلة سوم: ارزیابی اقدامات صورت‌گرفته و میزان مشارکت مردم در این طرح‌ها در راستای تدوین برنامة آتی سازمان نوسازی شهر تهران.

ساختار و چارچوب پژوهش

این پژوهش، شامل سه مرحله است. مرحلة یکم: مستندسازی وضع موجود بافت‌های فرسوده(مقدمه، مستندسازی وضع موجود بافت‌های فرسودة شهر تهران، بررسی سیاست‌های نوسازی، بررسی روش‌های نوسازی، اقدامات حمایتی نوسازی، بررسی نمونه‌های پیشگام نوسازی شهر تهران، جمع‌بندی برنامه‌های نوسازی)؛ مرحلة دوم: مستندسازی دفاتر پیشگام(مقدمه، ضرورت‌ تشکیل دفاتر تسهیلگری نوسازی، ارزیابی اقدامات تسهیلگری دفاتر محلی، شناسایی بستر محلی، روش ارزیابی، مهم‌ترین چالش‌ها، جمع‌بندی، نقش دفتر محلی در نوسازی)؛ مرحلة سوم: تدوین برنامه‌های آتی سازمان نوسازی شهر تهران در جهت افزایش تحقق‌پذیری نوسازی بافت‌های فرسوده(مقدمه، ارزیابی اقدامات انجام‌گرفته در نمونه‌های پیشگام و تعیین میزان موفقیت آن‌ها، ارزیابی میزان مشارکت ساکنان نمونه‌های پیشگام، ارزیابی نقش سازمان نوسازی در راهبری نمونه‌های پیشگام، علل عدم تحقق طرح‌های جامع و تفصیلی در ایران، چالش‌های کالبدی مانع نوسازی، آسیب‌شناسی بافت‌هاي فرسودة شهري، برنامه‌های کالبدی آتی سازمان نوسازی در جهت افزایش تحقق‌پذیری، جمع‌بندی و نتایج مورد انتظار در مقابله با معضلات بافت‌های فرسوده).

خلاصه پژوهش

این پژوهش دارای سه مرحله است.

در مرحلة یکم ، پس از بررسی مباحث پایه و مشکلات و موانع و محدودیت‌های نوسازی به‌ویژه در حوزة اجرایی و ساختاری، نتایج احتمالی ادامة روند وضع موجود بیان شده‌ است. پس از آن، با توجه به سیاست‌ها در حوزة نوسازی بافت فرسوده، الگوهای مدیریتی و اهداف و راه‌بردها و سیاست‌های موجود در این حوزه بررسی شده و اقدامات حمایتی نوسازی شامل حمایت‌های مالی، حقوقی، تشویقی، سیاستی و مدیریتی تبیین شده است. در بخش بعدیِ این مرحله، برنامه‌های حمایتی در حوزة نوسازی با بررسی نمونه‌های پیشگام نوسازی در محلات نعمت‌آباد، خانی‌آباد، رباط‌کریم، باغ‌ آذری، و امام‌زاده عبدالله ارزیابی شده است. نگاهی به برنامه‌های موجود اعم از برنامه‌های مدیریتی، سیاسی، الگوهای مشارکتی و سایر اقدامات انجام‌گرفته در مورد نوسازی بافت‌های فرسوده، مبین این نکته است که نسبت به سال‌های گذشته، حرکت‌های بسیار مفیدی به‌ویژه در خلال سال‌های 1384 تاکنون (1391) به‌خصوص در تغییر نگرش مدیران و دست‌اندرکاران شهر در مورد نوع برخورد با بافت‌های فرسوده مشاهده می‌شود؛ به‌ گونه‌ای که از تجربه‌ای همچون طرح نواب یا بازسازی‌های زمان جنگ در سال‌های دورتر، به تجربیاتی اجتماعی و مردم‌محور همچون پروژه‌های خوب‌بخت، نعمت‌آباد، باغ آذری و غیره رسیده‌اند. این روند حرکتی هرچند دیر آغاز شده است، نویدبخش و امیدوارکننده است. البته این تغییر نگرش، بیشتر در مدیران رده‌میانی کشور بوده، و در سطوح بالاتر هنوز نگاه برخورد از بالا حکم‌فرماست. این عامل سبب شده‌ که خلأهای قانونی بسیاری در زمینة نوسازی بافت‌های فرسوده باقی بماند و روند تصویب قوانین راه‌گشا با مسیری طولانی و انرژی‌بر مواجه شود. در کنار این مسئله، نبود توجه و نیز ضمانت‌های اجرایی لازم برای مواردی که تصویب هم شده، جزء معضلات دیگر است. برای مثال، هرچند ارایة تسهیلات تصویب شده و بر آن تأکید می‌شود، مسیر دریافت آن چنان برای ساکنان و مالکان پر فراز و نشیب است که گاهی مراجعه‌کنندگان اختیار از کف می‌دهند و این مشکلات را  به حساب همة مراحل نوسازی می‌گذارند و کل جریان نوسازی را زیر سؤال می‌برند که آثار بسیار ناگواری بر روی سایر ساکنان در بافت دارد. از این رو، ضرورت توجه به خلأهای سازمانی و قانونی در مواردی که گلوگاه‌های نوسازی محسوب می‌شوند، کاملاً عیان است. برخی از این نکات اصلی، این‌هاست: توانمندسازی اقتصادی خانوارها، اقدامات فرهنگی اجتماعی در جهت افزایش شأن محله، استمرار حضور و جلب مشارکت ساکنان، رفع مشکلات حقوقی و مالکیتی، رفع معضلات و خلأهای قانونی و مدیریتی.

در مرحلة دوم که مرحلة مستندسازی دفاتر پیشگام نوسازی‌ست، در ابتدا ضرورت تشکیل دفاتر تسهیلگری نوسازی در کنار دفاتر محلی نوسازی در قراردادهای گام سوم تهیة طرح منظر شهری و دفاتر پیشگام تسهیلگری نوسازی مطالعه شده‌ است. پس از آن، به منظور ارزیابی اقدامات تسهیلگری دفاتر محلی و میزان انطباق آن‌ها با شرح‌ خدمات در زمینة بسترسازی، به شناسایی اقدامات محله در محلات نمونه توجه شده ‌است. در این بخش، همة محلات با شاخص‌هایی مانند شناخت از محدوده، اطلاعات و پایگاه داده، شناخت ویژگی‌های فرهنگی و هویتی، شناخت ظرفیت‌ها و پتانسیل‌ها، بازنگری و تدقیق طرح تفصیلی و طرح منظر، و امور پژوهشی ارزیابی شدند. بررسی‌های صورت‌گرفته در این مرحله نشان می‌دهد که اقدامات تسهیلگری توانسته‌ است نقش مؤثری در پیشرفت نوسازی داشته باشد. علاوه بر نوسازی کالبدی، اقدامات شاخص در سال 1389 در محلات دارای دفاتر تسهیلگری نوسازی محلی فعال، بدین شرح است: 1ـ محلة خانی‌آباد(تختی): شکل‌گیری بازارچة خوداشتغالی؛ 2ـ محلة باغ آذری: ایجاد ارتباط خیابان زارعی و خیابان صابونیان؛ 3ـ محلة امام‌زاده عبدالله: امضای تفاهم‌نامة شهرداری منطقه و سازمان اوقاف برای نوسازی امام‌زاده؛ 4ـ محلة انبار نفت(رباط کریم): تجمیع 17 پلاک مسکونی؛ 5ـ محلة نعمت‌آباد: شکل‌گیری نهادهای محلی نوسازی.

به‌کارگیری روش‌های مشارکتی حقیقی در مدیریت محله برای نوسازی بافت فرسوده، شکل فعالیت بسیاری از دفاتر تسهیلگری در محلات فرسوده را با  فعالیت در دیگر طرح‌ها متفاوت کرده‌ است. تفاوت و تغییر نگرشی که نمایانگر فاصله گرفتن از روش‌ها و فرآیندهای متمرکز سنتی‌ست، ضروت افزایش مهارت‌های توسعه‌ای و مشارکت‌جویانه را، هم در بین کارشناسان شهرداری(سازمان نوسازی)، شرکت‌های نوسازی و دیگر ادارات، و هم در بین خود مردم محله نشان می‌دهد. همان‌گونه که اجتماعات محلی در بافت‌های فرسودة شهری نیازمند توانمندسازی هستند، مسئولان و قانون‌گزاران نیز باید توانمند شوند.

در مرحلة سوم این پژوهش، ارزیابی مجددی از اقدامات صورت‌گرفته، مشارکت ساکنان و نقش سازمان نوسازی در راهبری نمونه‌های پیشگام صورت گرفته و پس از آن، با بررسی چالش‌های کالبدی، ساختاری و حقوقی و موانع نوسازی، و همچنین آسیب‌شناسی نوسازی بافت‌های فرسوده، برنامه‌های آتی سازمان نوسازی به تفکیک برنامه‌های کالبدی، اجتماعی و فرهنگی، اقتصادی، اجرایی، و تأمین منابع مالی، در جهت افزایش تحقق‌پذیری تدوین شده‌ است. با توجه به این مباحث، برنامه‌های آتی سازمان چنین است: 1ـ از بُعد اجتماعی: افزایش امید به زندگی، افزایش مشارکت در امور محلی از طریق واگذاری برخی از خدمات محله، احیای منزلت اجتماعی محله، کاهش آسیب‌های اجتماعی؛ 2ـ از بُعد اقتصادی: کارآفرینی، ایجاد فرصت‌های جدید اشتغال با توجه به ارزش‌های اقتصادی و اجتماعی و کاهش بیکاری در محله، ایجاد مرغوبیت و افزایش نسبی ارزش اقتصادی املاک، رونق اقتصادی محله از طریق بازگشت ارزش‌های افزودة املاک محلی؛ 3ـ از بُعد کالبدی: افزایش دست‌رسی، افزایش مساحت قطعات املاک، مقاوم‌سازی ساختمان‌ها در برابر زلزله و سیل و آتش‌سوزی و غیره، بهبود سیما و منظر محله(تصویرذهنی عمومی)، ارتقای سرانه‌های خدماتی در محله؛ 4ـ از بُعد حقوقی: تأسیس شوراهای محلی(ریش‌سفیدان) و اعطای ابزار حقوقی لازم، رفع تنگناهای حقوقی و ثبتی و غیره.

دستاوردها و یافته‌های پژوهش

بررسی‌های صورت‌گرفته در این طرح نشان می‌دهد که تحولات سال‌های اخیر در زمینة نوسازی بافت‌های فرسوده، به نسبت سال‌های گذشته به‌ویژه در حوزة تغییر روی‌کرد مدیریتی، بسیار مفید و مثبت بوده است. بررسی مستندات موجود از فعالیت دفاتر تسهیلگری نشان می‌دهد که فعالیت‌های اجتماعی بسیاری از سوی این دفاتر انجام می‌پذیرد. همچنین تحلیل و بررسی نتیجة اقدامات ویژة نوسازی در محلات پایلوت نشان می‌دهد که روند نوسازی از سال 88 در محلاتی که دفاتر تسهیلگری نوسازی محلی در آن‌ها مستقر بوده‌اند، تحولات بیشتری از سال‌های قبل داشته است. به کارگیری  روش‌های مشارکتی حقیقی در مدیریت محله برای نوسازی بافت فرسوده، شکل فعالیت بسیاری از دفاتر تسهیلگری در محلات فرسوده را با  فعالیت در دیگر طرح‌ها متفاوت کرده است. در پایان نیز برنامه‌های آتی سازمان در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و حقوقی تبیین شده است. 

 مرحله 2.pdf

مرحله3.pdf