12/15/2019 - يكشنبه 24 آذر 1398

بررسی طرح‌های نوسازی بافت فرسودة تهران در 50 سال گذشته

1390/8/1 349 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: دانشگاه تهران

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

سال تهیه: 1390

کلیدواژه‌ها

ارزیابی، تحولات تاریخی نوسازی، طرح‌های نوسازی، محلات فرسودة تهران.

اهداف پژوهش

·      بررسی سیر تحول روی‌کردی طرح­های مداخله در بافت­های فرسودة شهر تهران طی سال­های 87 ـ 1337 به تفکیک دهه­های مختلف؛

·      بررسی موانع موجود در نوسازی بافت­های فرسوده با تأکید بر اوضاع محدوده­های مطالعاتی؛

·      کشف خلأ­های قانونی موجود در پیش‌برد و اجرای طرح­ها.

ساختار و چارچوب پژوهش

1ـ معرفی اجمالی طرح‌های نوسازی؛ 2ـ شناسایی وضع موجود طرح‌ها؛ 3ـ شناسایی مشخصات عمومی طرح‌ها؛ 4ـ بازشناسی محدوده‌ها در وضع موجود؛ 5ـ تحلیل داده‌های به‌دست‌آمده بر اساس اوضاع اجتماعی، اقتصادی، حقوقی، مدیریتی و کالبدی؛ 6ـ بررسی و ارزیابی نتایج تحقق هر طرح، و معایب و محاسن اقدامات اجرایی؛ 7ـ دلایل توفیق یا عدم توفیق هر طرح، و معایب و محاسن اقدامات اجرایی؛ 8ـ نتیجه‌گیری از عوامل مؤثر اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی، حقوقی و کالبدی در موفقیت یا عدم موفقیت طرح‌های انتخابی؛ 9ـ الگوی عملیاتی اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی، حقوقی و کالبدی برای به‌سازی و نوسازی بافت‌های فرسوده در تهران.

خلاصه پژوهش

در این پژوهش، در ابتدا، مبانی نظری و مفاهیم پایة حوزة فرسودگی، با استفاده از منابع گوناگون بررسی شده است. در ادامه، در بخش مبانی­ نظری، انواع شیوه‌های تحقق و اجرا شامل انواع مشارکت، و مسئولیت‌های بخش‌های خصوصی و عمومی مشخص شده است. پس از آن، سیر تحول طرح‌های نوسازی در بستر تحولات سیاسی به صورت گذرا به تفکیک دوره‌های 1ـ دورة پهلوی یکم؛ 2ـ دورة پهلوی دوم؛ 3ـ دوران انقلاب تا پایان جنگ تحمیلی؛ 4ـ دوران سازندگی؛ 5ـ دوران اصلاحات سیاسی؛ 6ـ دوران دولت نهم و دهم بررسی شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که اگرچه سابقة برخي از اقدامات و تهية طرح‌ها در ارتباط با بافت‌هاي فرسوده در ایران به قبل از انقلاب مي‌رسد، مقولة نوسازی بافت‌های فرسوده هیچ‌گاه چون امروز برای مدیران و سیاستگزاران ملی و محلی مسئله نبوده است. نتایج این بررسی، همچنین حاکی از تحول روی‌کرد نوسازی بافت‌های فرسودة شهر تهران در دوره‌های مختلف تاریخی و هم‌زمان با فعالیت دولت‌ها و شهرداران مختلف در تهران است.

پس از آن، با استفاده از شاخص‌هایی مانند دست‌رسی به مستندات و اطلاعات کافی، برخورداری تجربة نوسازی از اسناد قابل ارزیابی، امکان ارزیابی طرح در ابعاد موضوعی متنوع، تنوع زمانی و روی‌کردهای گوناگون نوسازی بافت‌های فرسوده، فراهم بودن امکان شناسایی راه‌کارهایی برای آیندة نوسازی بافت‌های فرسودة تهران به‌ویژه در ارتباط با دورة جدید فعالیت سازمان نوسازی شهر تهران، طرح‌هایی انتخاب و بررسی شده‌اند. سپس هر یک از طرح‌ها، از منظر ویژگی‌های تاریخی و اجتماعی، ابعاد اقتصادی و چگونگی مکان‌گزینی خانوارها، و پس از آن، به تفکیک روی‌کردهای غالب در هر دهه، عوامل اقتصادی تحقق نیافتن طرح‌های نوسازی، مطالعه شده، و پس از آن، تحولات حقوقی در نوسازی بافت‌های فرسوده بررسی شده ‌است. پس از آن، سیر تحولات کالبدی در بافت‌های فرسوده، ویژگی‌ها و تحولات طبیعی محیط ‌زیستی در بافت‌های فرسوده مطالعه شده‌ است. در انتهای این قسمت، با استفاده از تکنیک SWOT، تحلیلی بر ویژگی‌های مطالعه‌شدة بافت‌های فرسوده صورت گرفت و موانع موجود در نوسازی این بافت‌ها تبیین شد.

در مرحلة بعد، 5 طرح اجراشده و 42 طرح اجرانشده بررسی تفصیلی شده و تحلیلی بر علل نوسازی نشدن بافت به دست آمده ‌است. در پایان نیز سعی شده‌ است به این سؤال پاسخ داده شود که علت تحقق نیافتن نوسازی بافت‌های فرسوده چیست. یکی از علل نبود موفقیت در به‌سازی و نوسازی شهر تهران، نبود مدیریت شهری واحد و نبود هماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی‌ست. بنابراین لازم است تغییر روشی در شیوه‌های مدیریت نوسازی بافت‌های فرسوده صورت گیرد. عبور از نگرش «طرح و پروژه» به نگرش «فرآیند برنامه‌ریزی‌شده»، مستلزم تغییر روش در مدیریت بافت‌های فرسوده شامل راه‌بردهای اجتماعی، اقتصادی، محیطی، کالبدی و حقوقی‌ست. همچنین الگوی عملیاتی برای نوسازی بافت‌های فرسودة شهر تهران، شامل شناخت گستردگی انواع بافت‌های فرسوده، تغییر روی‌کرد در نوسازی بافت‌های فرسوده، پیش‌بینی هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی و زیست‌محیطی و کالبدی رفع فرسودگی، و اهرم‌های اجرایی برای رفع فرسودگی ارایه شده، و در نهایت، پیشنهادهایی برای سطوح متفاوت مدیریت کلان کشور، ملی، منطقه‌ای و استانی، شهری، و همچنین محلی داده شده ‌است. 

دستاوردها و یافته‌های پژوهش

بررسی پنجاه سال اقدام برای مقابله با روند فرسودگی بافت‌های شهری، مؤید این یافته است که طرح‌های اجراشده اگرچه در تأمین اهداف کالبدی برنامه‌ریزان و طراحان آن‌ها به طور نسبی موفق بوده‌اند، در رفع فرسودگی بافت‌های شهری موفقیتی نداشته‌اند.

مسئلة دیگر، تعدد قوانین موجود در این زمینه است؛ به رغم تصویب قوانین متعدد برای تملک اراضی و املاک مورد نیاز ، همچنین به رغم وجود قوانین تشویقی و منابع  مالی مندرج در تبصره‌های بودجة سال‌های 84 و 85 و به‌ویژه 86 و 87 و 88  برای نوسازی و به‌سازی بافت‌های فرسوده و سکونتگاه‌های غیررسمی کلان شهرها، تا کنون چه اقدامات مؤثر و چند پروژة موفق در تهران اجرا شده است؟

راه‌کارهای اساسی و پایه برای نوسازی بافت‌های فرسوده، این‌هاست: 1ـ سکونت پایدار (برای ساکنان)؛ 2ـ درآمد پایدار (برای مالکان)؛ 3ـ خدمات پایدار (برای شهرداری)؛ 4ـ مشروعیت پایدار (برای دولت). همچنین لازم است راه‌کارهای موازی نیز در پیش‌برد طرح نوسازی بافت‌های فرسوده در نظر گرفته شود؛ که مهم‌ترین آن‌ها، پیش‌گیری از بیماری فرسودگی شهری قبل از بروز علایمی مانند «سیر نزولی رشد محله» است.

 دانلود 1

دانلود 2

 دانلود 3