12/15/2019 - يكشنبه 24 آذر 1398

جهانی‌شدن شهر تهران

1390/2/21 346 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

ناظر طرح: علی عبدالعلی‌زاده

سال تهیه: 1390

کلیدواژه‌ها

جهانی شدن، نوسازی بافت‌های فرسوده، استراتژی‌های جهانی شدن، الزامات اجرایی، شهر تهران.

اهداف پژوهش

·      معرفي شاخص‌هاي شهر جهاني؛

·      تعيين موقعيت تهران در شبکة شهرهاي جهاني؛

·      ارایة استراتژي‌هاي عملي براي جهاني شدن تهران؛

·      تبيين جايگاه نوسازي بافت‌هاي فرسوده در فرآيند جهاني شدن شهر تهران؛

·      ارزيابي تأثير رويكرد جهاني شدن شهر تهران در فرآيند نوسازي بافت‌هاي فرسوده؛

·      اراية فهرست اقدامات و شناسنامة پروژه‌هاي اجرايي در خصوص ارتقای جايگاه شهر تهران به عنوان يک شهر جهاني در منطقه.

ساختار و چارچوب پژوهش

این پژوهش شامل سه مرحله است.

مرحلة یکم، شامل: فصل یکم ـ کليات تحقیق؛ فصل دوم ـ مبانی نظری(مبانی نظری مرتبط با جهانی شدن، دیدگاه انتقادی در زمینة جهانی شدن، دیدگاه جهانی‌شدن در عین محلی شدن، مفهوم شهرشناختی، شاخص‌های شهر جهانی)؛ مرحلة دوم، شامل: فصل سوم  ـ بررسی جایگاه شهر تهران در شبکة شهرهای جهانی؛ فصل چهارم ـ موانع و مشکلات تکنولوژی ارتباطی برای جهانی‌شدن شهر تهران؛ فصل پنجم ـ بررسی اسناد مرتبط با جهانی‌شدن شهر تهران؛ فصل ششم ـ تجارب جهانی مرتبط با شهرهای جهانی؛ مرحلة سوم، شامل: فصل هفتم ـ امکان‌سنجی زمینه‌های جهانی‌شدن شهر تهران؛ فصل هشتم ـ بافت‌های فرسوده و جهاني شدن شهر(بافت‌های فرسودة شهر تهران، تجربة شهرهای جهانی در ارتباط با بافت‌های فرسودة شهری، بررسی نقاط قوت و ضعف بافت‌های فرسودة شهر تهران در ارتباط با جهانی‌شدن این شهر، ارزیابی و تأثیر روی‌کردهای جهانی‌شدن شهر تهران در فرآیند نوسازی بافت‌های فرسوده)؛ فصل نهم ـ ارایة راه‌کار برای جهانی‌شدن شهر تهران(برنامه‌ریزی راه‌بردی برای ارتقای شهر تهران در راستای جهانی شدن، ارایة راه‌کار برای جهانی‌شدن شهر تهران، معرفی پروژه‌های موضوعی و موضعی، زمان‌بندی راه‌بردها و پروژه‌ها).

 

خلاصه پژوهش

سابقة تاریخی ایران نشان می­دهد که این کشور در زمینه­های بسیاری، جهانی اندیشیده و جهانی عمل کرده است. آموزه­های دین مبین اسلام و مصداق فراگیر آن، قرآن مجید، گواه زمینه­های دینی، فلسفی و فرهنگی این مدعاست و سهم این کشور در پیش‌برد علومی همچون پزشکی، ریاضیات، نجوم، شیمی و غیره و همچنین ایجاد زیرساخت­هایی همه­جانبه از جمله جادة ابریشم، دلالت بر استعداد و توانمندی کهن و دیرینة این مرز و بوم در تعامل با جهان دارد.

طی سه دهة گذشته اما روابط و مناسبات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی میان کشورها چنان افزایش یافته و متراکم شده و از لحاظ جغرافیایی گسترش پیدا کرده که تقریباً کل جهان را در برگرفته، و به همین علت، این پدیده، «جهانی شدن» نام گرفته است؛ هرچند که نیروی محرکة این فرآیند را عمدتاً اقتصاد و تجارت تشکیل می­دهد.

جایگاه و موقعیت برتر کشور جمهوری اسلامی ایران در منطقة خاورمیانه ایجاب می‌کند که مرکز آن نیز دست‌کم از وضعیتی در همان سطح برخوردار باشد. بر این امر در برنامه­های ملی و شهری نیز تأکید شده است. برای همین، شهرداری تهران و سازمان نوسازی شهرداری تهران، با روی‌کردی نوین بر آن شدند که با مطالعه و کسب شناخت از جایگاه تهران در شبکه و سلسله‌مراتب شهرهای جهانی، این دو سیاست کلان را محقق کنند: نگاه به بافت فرسوده به مثابه فرصت توسعة شهری؛ پایش و ارزیابی دائمی وضعیت جهانی تهران..

در این پژوهش، پس از بیان کلیات تحقیق، مبانی نظری مرتبط با جهانی‌شدن مطالعه شده ‌است. در این راستا، پس از بررسی مفاهیم کلی، دیدگاه انتقادی به جهانی شدن، روی‌کردها جهانی‌شدن در عین محلی شدن، و مفهوم شهرشناختی جهانی‌شدن مورد مطالعه قرار گرفته، و شاخص‌های شهر جهانی در ابعاد گوناگون اجتماعی، فرهنگی، خدماتی، کالبدی و زیرساخت‌های اطلاعاتی تبیین شده‌ است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در خصوص راه‌بردهاي حرکت در مسير  جهاني شدن باید از دو روي‌کرد افراطي يعني قبول بدون قيد و شرط آثار گوناگون جهانی‌شدن يا مقابله و مقاومت متعصبانه در برابر آن بر حذر بود؛ بلکه در عمل باید روي‌کردي واقع‌بينانه و غیراحساسي به اين فرايند اتخاذ کرد؛ روشی که نظريه‌پردازان  بسياري از جمله گيدنز، کاستلز، و رابرتسون بدان معتقدند. با توجه به اين‌که جهاني شدن اجتناب‌ناپذير است و ريشه در تغييرات جهاني اقتصادي و شيوة جديد آن يعني فناوری اطلاعات و خدمات و تجارت دارد، بحث‌هاي فرهنگي، اجتماعي و ايدئولوژيک نیز جزء مباني تفکيک‌ناپذیر فرايند جهاني شدن به شمار می‌آیند. از این رو مباني فکري ساسن و کاستلز در خصوص اقتصاد جهاني، در کنار ديدگاه‌هاي فرهنگي، اجتماعي رابرتسون و گيدنز مي‌تواند در تحليل  چندبعدي وضعيت شهر تهران کمک کند.

در مرحلة بعد، جایگاه تهران در میان شهرهای جهانی مطالعه شده ‌است. در ارزيابي مؤسسه‌ای معتبر و جهانی كه در سال 2008 با هدف پيش­بيني وضعيت شهرها تا سال 2025 انجام گرفته، شهر تهران از لحاظ ميزان توليد ناخالص ملي، در ردة 47 قرار گرفته كه بعد از شهرهاي توكيو، نيويورك و لندن است و فاصلة بسیاری با سه شهر پايان جدولي دارد. اکنون چنانچه جمعيت، يكي از شروط جهاني شدن مد نظر گیرد، مي‌توان مدعي بود كه تهران از اين بابت داراي توانايي بالقوه‌ای براي جهاني شدن است. بر اساس شاخص شهر جهاني(KOF)، کلان‌شهر تهران(نمايندة ايران)، در سال 2010 ميلادي با کسب 92/36 امتياز، در  رتبة 162 قرار گرفته است.

در فصل چهارم این پژوهش، موانع و مشکلات تکنولوژی ارتباطی برای جهانی‌شدن شهر تهران مطالعه شده است. هدف این فصل، شناسایی موانع و محدودیت‌های تهران با توجه به شناختی‌ست که از وضعیت جایگاه شهر تهران در بین شهرهای جهانی و در راستای حرکت به سوی جهانی‌شدن به دست آمده است. در این راستا، موانع و محدودیت‌هایی از جمله موانع اقتصادی ـ توسعه‌ای جهانی شدن، موانع فنی و ارتباطی، موانع زیرساختی و زیربنایی، موانع قانونی و حقوقی، و موانع فرهنگی برای جهانی‌شدن بررسی شده و در نهایت نیز موانع و مشکلات سیاسی ایران و شهر تهران برای جهانی‌شدن مورد مطالعه قرار گرفته ‌است.

در فصل پنجم، اسناد مرتبط با جهانی‌شدن شهر تهران مانند اصل 44 قانون اساسی، چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404، برنامة چهارم توسعة اقتصادی اجتماعی و فرهنگی، طرح آمایش سرزمین، طرح البرز جنوبی، سند ملی توسعة استان تهران، طرح تهران در 1404، طرح جامع ساختاری ـ راه‌بردی تهران، مطالعه شده، و در نهایت، با بررسی آن‌ها در ماتریس سازگاری مشخص شده که بنا به علل گوناگونی که ساده‌ترین آن‌ها، زمان تدوین اسناد و نبود تمایل به پذیرش جهانی‌شدن است، توجه  کافی به این موضوع نشده است. با وجود این، پیوستن به فرایند جهاني شدن، مستلزم شروطی‌ست است که آثاري از آن‌ها را مي‌توان در این اسناد مشاهده کرد. به طور کلی، حرکت به سمت توسعة بخش خصوصی و ایجاد زمینه‌های رقابت و اصلاح نگاه دولت در حوزة اقتصاد از تصدیگری سابق به ایفای نقش هدایتی ـ نظارتی، حاکی از آن است که این اسناد به طور ضمنی فرایند جهانی‌شدن را درک، و کشور را برای تعامل با آن آماده کرده‌اند.

در فصل ششم، تجارب جهانی مرتبط با شهرهای جهانی، به تفکیک دو دستة «شهرها در کشورهای توسعه‌یافته» و «شهرها در کشورهای در حال توسعه» مطالعه شده است. در این راستا، شهرهای تورنتو، مسکو، دوبلین، سئول، سیدنی، بوئنس‌آیرس، و دبی، و در بخشی دیگر، شهرهای استانبول و بمبئی، به عنوان شهرهای موجود در شبکة شهرهای جهانی و نزدیک به ایران مطالعه شده‌اند. از بررسي روند تحولات و برنامه‌ريزي‌هاي این شهرها، چند نكتة اساسي می‌توان استخراج کرد: 1 ـ سياست‌هاي ملي كشورهاي متبوع هر يك از شهرهاي مذکور، رويكردي جهاني داشته و به نوعي تضمين‌كنندة اقدامات شهرها بوده‌ است؛ 2 ـ رويكرد درهاي باز در حوزة اقتصادي و حذف موانع تجاري و گردش بين‌المللي سرمايه در سطوح و اندازه‌هاي متفاوت، امري مشترك در همة شهرهاي بررسی‌شده است؛ 3ـ به استثناي تورنتو و سيدني كه ساختار دموكراتيك ملي و محلي آن‌ها از قدمت بيشتري برخوردار است و نيز دبي كه فقط دموكراسي اقتصادي را در سطحي مشخص به اجرا درآورده، وجه مشترك ساير شهرها در توسعه و پيوستن به شبكة شهرهاي جهاني، عبور از نظام‌هاي بستة سياسي(روسيه) و حكومت نظامي‌ها(آرژانتين) و نبود ثبات سياسي(ايرلند و كره جنوبي) به سمت نظام‌هاي دموكراتيك و باثبات در حوزة سياست بوده ‌است؛ 4ـ در حوزة مدیریت شهری نیز تغییر ساختار مدیریت شهرها ضمن تمرکززدایی در تصمیم‌گیری‌ها، افزایش اختیارات دولت‌های محلی(شهرداری‌ها) و دموکراتیزه کردن ساختار و فرآیند انتخاب هیئت رئیسة شهر کاملاً مشهود است؛ 5ـ تغییرات در ساختار مدیریت شهری، تأثیرات بسزایی در هدایت و جهت‌دهی و همچنین اجرای پروژه‌های شهری به سمت جهانی‌شدن شهرها دارد؛ 6ـ به استثناي دبي، ساير شهرهاي بررسي‌شده در این مطالعه، ساختار و رويكرد اجتماعي ـ فرهنگي فراگیر و جهانی دارند و از آمادگي مناسبي برای تعامل با فرهنگ‌ها و جوامع ديگر برخوردارند؛ 7ـ اكثر شهرهاي مطالعه‌شده، با نگاه به موقعيت و جايگاه خود در شبكة شهرهاي جهاني و در جهت حفظ و توسعة آن و بهره‌برداري بيشتر از مزايا و كاهش مخاطرات آن، ديگر از طرح‌هاي صلبي و بلندمدت شهري مانند طرح‌هاي جامع شهري استفاده نکرده، و به علت وجود سرعت در تحولات و الزامات رقابتي، به سمت برنامه‌هاي راه‌بردي كوتاه‌مدت روي آورده‌اند.

در فصل هفتم که نخستین فصل از مرحلة سوم این مطالعه است، زمینه‌های جهانی‌شدن شهر تهران، از منظرهای سیاسی و ژئوپولیتیکی، اقتصادی و مالی، فرهنگی و اجتماعی، نهادی، حقوقی و قانونی، شهرسازی، خدمات زیربنایی، ورزشی و نمایشگاهی، اجرایی و آموزشی، و با استفاده از تحلیل SWOT امکان‌سنجی شده است.

در فصل هشتم، جایگاه بافت‌های فرسودة شهر تهران در فرآیند جهانی، و نیز تجربیات شهرهای جهانی لندن، بارسلون، و استانبول در ارتباط با بافت‌های فرسودة شهری مطالعه شده است. پس از آن، جایگاه نوسازی بافت‌های فرسوده در فرآیند جهانی‌شدن شهر تهران بررسی، و روی‌کرد جهانی‌شدن در این فرآیند ارزیابی شده ‌است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که تحقق اهداف توسعه‌ای آینده و نقش‌های آتی شهر تهران، و دست‌یابی به جایگاه یکم اقتصادی و علمی و فناوری در آسیای جنوب غربی، و تبدیل تهران به کلان‌شهری جهانی، درگرو این عوامل است: دگرگونی در ساختار صنعتی و خدماتی و افزایش سهم اقتصاد دانش‌پایه و رقابت‌پذیری در اقتصاد جهانی؛ بهره‌گیری از ظرفیت‌های اجتماعی، اقتصادی، علمی و فرهنگی برای انتقال فن‌آوری در سطح ملی و منطقه‌ای؛ استقرار نهادهای ملی و بین‌المللی، و دفاتر شرکت‌های جهانی و مراکز مالی و ...؛ تقویت زیرساخت‌های ارتباطی، مخابراتی و صنایع پیشرفته؛ ایجاد نظام حمل و نقل روان و سریع، محیط زیست سالم و محلات مسکونی مناسب و متناسب با نقش جهانی شهر تهران.

در فصل نهم نیز راه‌کارهایی به تفکیک کالبدی، اجتماعی و اقتصادی، زیرساخت و غیره، همراه اولویت‌بندی آن‌ها برای جهانی‌شدن شهر، در قالب برنامه‌ای راه‌بردی ارایه شده ‌است.

دستاوردها و یافته‌های پژوهش

با توجه به اهداف تعیین‌شده در این پژوهش، مهم‌ترین دستاوردهای این طرح، در دو سطح راهبردها برای جهانی‌شدن و ارایة راه‌کارهای عملی‌ست. در بخش یکم، راهبردهای جهانی‌شدن چنین بیان شده است: راهبردهای کالبدی، ساختار زیربنایی و خدماتی، ارتباطی و تکنولوژی، اجتماعی ـ فرهنگی و تفریحی، ژئوپولیتیک سیاسی، و مدیریت شهری. در بخش دوم، راه‌کارهایی عملی برای پروژه‌های اجرایی، شامل راه‌کارهای کالبدی، اقتصادی و مالی، ساختار زیربنایی و خدماتی، ارتباطی و تکنولوژی، اجتماعی ـ فرهنگی، سیاسی و ژئوپولیتیک، حقوقی و قانونی و مدیریت شهری ارایه شده ‌است. 

دانلود مرحله اول

 دانلود مرحله دوم- جلد دوم

دانلود مرحله دوم- جلد سوم

 مرحله سوم