08/22/2019 - پنجشنبه 31 مرداد 1398

شناخت نقش و شرایط حضور گروه‌های خاص(زنان، کودکان، جوانان، سالمندان و غیره) در جریان نوسازی بافت‌های فرسوده

1395/9/21 290 طرح پژوهشی-سازمان نوسازی(اداره پژوهش) rating
image

شناسنامه طرح پژوهشی

مؤسسة پژوهشی/ پژوهشگر: شرکت بین‌المللی پردازش اطلاعات نقش کلیک

سفارش‌دهنده: سازمان نوسازی شهر تهران

سال تهیه: 91 ـ 1390

کلیدواژه‌ها

مشارکت شهروندان، گروه­های خاص(کودکان، جوانان، زنان و سالمندان)، نوسازی بافت‌های فرسوده، توانمندسازی، تسهیلگری.

هدف پژوهش

·      شناخت نقش، میزان و زمینه‌های حضور گروه‌های خاص در نوسازی به منظور دست‌یابی به الگوهای مناسب و مطلوب نوسازی مشارکتی و ارایة راه‌کارهایی برای جلب و افزایش مشارکت آن‌ها.

ساختار و چارچوب پژوهش

این پژوهش شامل چهار فصل است. فصل یکم: کلیات طرح و چارچوب پژوهش؛ فصل دوم: مبانی نظری، شامل بررسی تجربیات و اقدامات با مروری بر تجارب داخلی و بررسی نظریه‌های مرتبط با مداخله در بافت‌های فرسوده و تأکید بر مبانی نظری مشارکت عمومی در نوسازی شهری و نقد تئوری‌های مشارکت، معیارها و تکنیک‌های ارتقای مشارکت مؤثر اجتماع محلی بیان شده، با معرفی نقش و جایگاه گروه‌های خاص و ارایة مدل مفهومی بدین منظور؛ فصل سوم: روش‌شناسی تحقیق، شامل معرفی انواع روش‌های تحقیق کمّی و کیفی؛ فصل چهارم: یافته‌های پژوهش، شامل تحلیل یافته‌های به‌دست‌آمده از محلات مورد مطالعه با دو روش کمی و کیفی؛ فصل پنجم: تدوین راه‌کارها و پیشنهادها در راستای افزایش مشارکت هر یک از گروه‌های خاص در نوسازی. این پژوهش دارای دو پیوست شامل پیوست الف: پرسش‌نامه‌ها؛ و پیوست ب: تصاویر مرتبط با پژوهش نیز هست.

خلاصه پژوهش

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های فرسودگی بافت‌های شهری، جنبة اجتماعی آن، به‌ویژه مداخله در این‌گونه بافت‌های شهری، به مثابه یک برنامه و اقدام اجتماعی‌ست که مستلزم تعامل مردم یعنی ذی‌نفعان اصلی و سیاستگزاران، طراحان و مجریان طرح‌‌های نوسازی‌ست. فرض اساسی پژوهش حاضر این است که اجتماع محلی بافت‌های فرسوده، از اجزا و گروه‌‌های متعددی تشکیل می‌شود که در مبحث مداخله و مشارکت باید به تفاوت‌ها و ویژگی‌های آن‌ها توجه شود. بر این اساس، بررسی نقش و جایگاه و چگونگی مداخله و مشارکت گروه‌‌های اجتماعی مانند کودکان، جوانان، زنان و سالمندان در برنامه‌‌های نوسازی، موضوع اصلی مدنظر این گزارش است. این گروه‌‌ها در اقدامات و برنامه‌‌های نوسازی مشارکتی، عموماً ذیل مفهوم مشارکت عمومی که اجتماع محلی را یک‌دست در نظر می‌گیرد، نادیده گرفته می‌شوند. همچنین نگاهی به وضعیت جایگاه اجتماعی این گروه‌ها در ساختار اجتماعی نشان می‌دهد که این گروه‌ها عموماً تحت عنوان گروه‌های ضعیف(کم‌قدرت) و آسیب‌پذیر تلقی می‌شوند که مشارکت آن‌ها در برنامه‌های مشارکتی توسعه و به‌خصوص در برنامه‌های نوسازی بافت‌های فرسوده، منوط به در نظر گرفتن ملاحظاتی خاص است. این پژوهش قصد دارد شرایط حضور این گروه‌ها در این برنامه‌ها را بررسی کند.

در این راستا، پس از بررسی مفاهیم پایه، به منظور بررسی تجربیات داخلی، نوسازی محلات شهری بررسی. بررسی‌های انجام‌گرفته در بارة تجربیات نوسازی در شهر تهران نشان می‌دهد که عمده برنامه‌های نوسازی به‌ویژه در پروژه‌های بزرگ مانند پروژة نواب، پروژة محلة سیروس و پروژة بریانک ـ هفت‌چنار، دارای روی‌کرد مداخلة کالبدی بوده است. همچنین تجربة تشکیل دفاتر تسهیلگری محله، روند جدیدی را در فرآیند نوسازی محلات ایجاد کرده ‌است. این گزارش، در ادامه، تجارب برخی از آن‌ها را بررسی کرده ‌است. با توجه به اهمیت چارچوب نظری، بخش بعدی گزارش، مبانی نظری نوسازی و تئوری‌های مشارکت را مد نظر قرار داده‌ است. بررسی‌های انجام‌گرفته در مورد پیشینة مطالعات نظری و تجربیات عملی برنامه‌ها و اقدامات نوسازی شهری در ایران، حاکی از این است که اگرچه در سال‌های اخیر، بر روی‌کرد نوسازی مشارکتی تأکید شده و تجربیاتی در این زمینه به دست آمده است؛ اما هیچ‌یک از این مطالعات و تجربیات، به طور خاص به مبحث نقش و مشارکت گروه‌‌های خاص که موضوع پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهند، توجه نکرده است. بنابراین، در ادامه، تئوری‌های مطرح در این زمینه نیز مورد بررسی تفصیلی شده، و در نهایت، مدل مفهومی به دست آمده ‌است.

پس از بررسی مبانی نظری، روش‌شناسی تحقیق، در دو بخش جمع‌آوری اطلاعات و تحلیل داده‌ها به تفکیک کمّی و کیفی ارایه شده، و نتایج مطالعات کیفی، به تفکیک محلات مطالعاتی و نتایج مطالعات کمّی در قالب اطلاعات اجتماعی ـ اقتصادی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته ، و پس از این بررسی‌ها، راه‌کارهایی پیشنهاد شده است.

بررسی‌های صورت‌گرفته در این مطالعات نشان می‌دهد که مشارکت گروه‌های خاص در برنامه‌های نوسازی، به عوامل فردی مانند علاقه و حوصله و وقت، قدرت اثرگذاری بر تصمیم‌گیری جمعی خانواده در مورد نوسازی، میزان توجه به نظریات ساکنان در مورد نوسازی از سوی شهرداری، داشتن آگاهی و مهارت برای شرکت در نوسازی، نگرش گروه‌های خاص به ضرورت، پیامدها و نتایج برنامه‌های نوسازی و شیوه‌های اجرا و مشوق‌ها و تسهیلات شهرداری برای مشارکت مردم، اعتماد، سرمایة اجتماعی، میزان سازمان‌دهی و ظرفیت‌های نهادی محلی و عمومی برای مشارکت در نوسازی محله وابسته است. همچنین اعتماد، سرمایة اجتماعی و مشارکت محلی، در کنار ساختار قدرت و تصمیم‌گیری در خانواده و محله، نقش بسیار مهمی در مشارکت گروه‌های خاص در بازسازی دارد. در این راستا، ارتقا و بهبود شیوه‌های اطلاع‌رسانی و استفاده از ظرفیت‌های بالقوة نهادی موجود(خانة سلامت، سرای محله، فرهنگ‌سراها، خانة فرهنگ و غیره)، بیشترین تأثیر را در جلب مشارکت گروه‌های خاص دارد.

دستاوردها و یافته‌های پژوهش

مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش، شامل موارد ذیل است: شناسایی گروه‌های خاص و میزان اهمیت و اثرگذاری آن‌ها در امر نوسازی بافت‌های فرسوده؛ بررسی و توصیف ویژگی‌های جمعیت‌شناختی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گروه‌های خاص ساکن در بافت‌های فرسوده؛ بررسی نگرش‌های گروه‌های خاص در مورد مقولة نوسازی بافت‌های فرسوده؛ بررسی منافع، علایق و نیازهای تفریحی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر یک از گروه‌های خاص در نوسازی بافت فرسودة محل؛ سنجش میزان مقاومت گروه‌های خاص در ارتباط با نوسازی بافت فرسودة محل و ریشه‌یابی آن؛ بررسی محدودیت‌ها و موانع (قانونی ـ اداری، مدیریتی، مالی، اجتماعی و ...) مشارکت گروه‌های خاص در نوسازی بافت‌های فرسوده؛ بررسی فرصت‌ها، ظرفیت‌‌ها و توانمندی‌های مشارکتی گروه‌های خاص در نوسازی بافت‌های فرسوده؛ بررسی میزان انطباق برنامه‌های نوسازی با نیازهای گروه‌های خاص؛ ارایة مدلی برای برنامة نوسازی بافت‌های فرسوده، متناسب با ویژگی‌ها و نیازهای گروه‌های خاص؛ ارایة راه‌کارها و روش‌های مناسب برای ارتقای جایگاه و توانمندسازی گروه‌های خاص و افزایش مشارکت آن‌ها در فرآیند نوسازی بافت‌‌های فرسوده.

علاوه بر این‌ها، دست‌یابی به مدل مفهومی نقش و جایگاه گروه‌های خاص در نوسازی بافت‌های فرسوده، از دیگر دستاوردهای مهم این پژوهش است. 


دانلود جلد 1
دانلود جلد 2